Osmanlı Devleti kendisini yalnızca geniş topraklara sahip bir devlet olarak değil, farklı coğrafyaları ve toplulukları aynı siyasi düzen içerisinde bir arada tutan bir imparatorluk olarak görüyordu. Buradaki imparatorluk kavramını yalnızca emperyalist bir ifade olarak okumak, Osmanlı'yı anlamayı zorlaştırır. Çünkü Osmanlı'nın imparatorluk karakteri; farklı dinlerden ve milletlerden insanların aynı siyasi düzen içerisinde yaşamasından, geniş bir coğrafyayı yönetme iddiasından ve kendine özgü bir kültür meydana getirmesinden de kaynaklanıyordu. Bu nedenle Osmanlı'nın imparatorluk anlayışını yalnızca fethettiği toprakların büyüklüğü üzerinden değil, kurduğu düzenin niteliği üzerinden okumak gerekir. Bu yüzden Osmanlı kaynaklarında Âl-i Osmân, Devlet-i Aliyye ve Memâlik-i Mahrûse gibi tanımlar öne çıkarken, “imparatorluk” kavramı Osmanlı siyasi lügatında modern anlamıyla öne çıkan bir ifade değildi.

Bu düzenin merkezinde evrensel hükümranlık iddiası bulunuyordu. Fatih Sultan Mehmed'in Konstantinopolis'i fethetmesinin ardından Kayser-i Rûm unvanını benimsemesi, Osmanlı padişahlarının kendilerini yalnızca bir ülkenin veya belirli bir topluluğun hükümdarı olarak değil; İslam, Roma ve Türk-Moğol siyasi miraslarının da varisi olarak konumlandırmak istediğini gösteriyordu. Halife, hakan, sultan, kayser ve padişah gibi unvanların bir arada kullanılması da bu çok katmanlı siyasi mirasın farklı çevrelere hitap eden yönlerini yansıtıyordu. İmparatorlukların kendilerini yalnızca kendi sınırları içerisinde tanımlamak yerine daha geniş bir dünya düzeninin merkezi olarak görmeleri, Osmanlı için de önemliydi. Bu anlayış Pax düşüncesiyle, yani kendi hâkimiyeti altında bir düzen kurma iddiasıyla ilişkilendirilebilir. Tarih yazımında sonradan kullanılan Pax Ottomana tabiri de Osmanlı hâkimiyetinin belirli bölgelerde oluşturduğu siyasi istikrarı ifade etmek için kullanılabilir. Ancak bu tabirin Osmanlıların kendi çağlarında kullandığı bir kavram olmadığını özellikle belirtmek gerekir. Daha ileri bir ifadeyle Arbiter Mundi, yani dünyanın düzenleyicisi olma iddiası, Osmanlı'nın siyasi ve kültürel ihtişamında kendisini gösteriyordu. “Allah'ın yeryüzündeki gölgesi” gibi hükümdarlık ifadeleri ile “Devlet-i Ebed-Müddet” anlayışı da bu büyük siyasi iddianın söylemsel karşılıklarından biriydi. Bu ifadeler, hükümdarlığın ilahi adalet, devletin sürekliliği ve toplumda düzen sağlama iddiasını yansıtan anlayışlarla birlikte değerlendirilmelidir. 

Osmanlı'nın imparatorluk karakterinin en belirgin özelliklerinden biri ise çok uluslu ve çok dinli yapısıydı. Bununla birlikte Müslümanlar, gayrimüslimler ve Osmanlı topraklarında geçici olarak bulunan yabancılar aynı hukuki konumda değildi. Zımmiler, İslam hukukunda zimmet hükümleri çerçevesinde can ve mal güvenliği tanınan gayrimüslim tebaayı ifade eder. Zımmilerin bu statü çerçevesindeki yükümlülüklerinden biri de cizye adı verilen vergiyi ödemeleriydi. Ancak cizyeyi yalnızca “yaşama hakkının bedeli” olarak açıklamak, hem hukuki yapıyı hem de tarihsel uygulamayı gereğinden fazla basitleştirir. Müsteminler ise kendilerine verilen eman veya izin sayesinde belirli bir süre Osmanlı topraklarında bulunan yabancıları ifade ediyordu. Bunların Osmanlı tebaasıyla aynı hukuki statüde olmadığını özellikle belirtmek gerekir. Bu ayrımları modern vatandaşlık kavramı üzerinden ele almak da doğru değildir. Özellikle büyük şehirlerde bu farklı toplulukların birbirleriyle temas halinde olması, Osmanlı şehir hayatının önemli özelliklerinden birini oluşturuyordu. Yani insanlar yalnızca aynı coğrafyada bulunup birbirlerinden ayrı yaşamıyorlardı; tüm farklılıklarına rağmen aynı şehir düzeninin içerisinde ekonomik, sosyal ve kültürel ilişkiler kuruyorlardı.

Bu ortak yaşamı açıklamak için co-habitans, yani aynı mekânı paylaşma kavramı kullanılabilir. Bunun bir adım ötesinde ise co-existence, yani ortak varoluş düşüncesi ortaya çıkar. Çünkü Osmanlı, yalnızca farklı insanların yan yana yaşadığı bir alandan çok, bu farklılıkların aynı siyasi düzen içerisinde varlığını sürdürdüğü bir yapıydı. İstanbul bu durumun en görünür örneklerinden biriydi. Şehirde Müslümanlar, Rumlar, Ermeniler, Yahudiler ve Avrupa'nın farklı bölgelerinden gelen topluluklar aynı büyük şehir hayatının parçaları haline gelmişti. Suriçi'nde Müslüman nüfus yoğunken Fener, Balat ve bazı Boğaziçi semtlerinde Rum toplulukları; Kumkapı ve Samatya gibi bölgelerde Ermeni toplulukları; Haliç'in karşı kıyısında Galata ve çevresinde ise Yahudi, Rum, Ermeni ve Levanten toplulukları önemli bir varlığa sahipti. Özellikle Galata ve daha sonra Pera'nın gelişmesiyle birlikte elçilikler, Avrupalı tüccarlar ve zamanla yerleşik hale gelen Levantenler, İstanbul'un kozmopolit yapısının daha da belirginleşmesini sağladı. Levanten kelimesi genel olarak Osmanlı'nın özellikle liman kentlerinde yaşayan, Avrupa kökenli ve çoğunlukla Latin Katolik topluluklarla bağlantılı yerleşik toplulukları ifade etmek için kullanılıyordu.

Böylesine geniş ve çeşitli bir imparatorluğun kendisini ifade ettiği en önemli yer ise başkentti. İstanbul yalnızca devletin yönetildiği şehir değil, aynı zamanda imparatorluğun siyasi gücünün, zenginliğinin ve kültürel birikiminin sergilendiği merkezdi. Topkapı Sarayı, Divan-ı Hümâyun, Sultanahmet, Fatih ve Nuruosmaniye gibi camiler; çarşılar, bedestenler, hanlar, meydanlar, tersaneler ve kamu yapıları şehrin bu merkezî konumunu sürekli olarak görünür kılıyordu.

Bununla birlikte kentin seçkinleri tek bir tabakadan oluşmuyordu. Devlet adamlarından saray çevresine, ulema sınıfından zengin tüccarlara kadar farklı gruplar İstanbul'un seçkin dünyasını oluşturuyordu. Bu seçkinlerin en üst kesimini ise crème de la crème, yani “kaymağın kaymağı” olarak ifade edilebilecek havâssü'l-havâss oluşturuyordu. İmparatorluğun siyasi ve kültürel elitleri İstanbul'da toplanırken, şehir de buna uygun bir ihtişam ve estetik anlayışı geliştiriyordu.

Bu estetik anlayış yalnızca mimaride değil, Osmanlı'nın bütün kültür dünyasında kendisini gösteriyordu. Hat, tezhip ve minyatür gibi sanatlar, imparatorluğun kendine özgü süsleme ve anlatım anlayışının önemli parçalarıydı. Hat sanatı yazıyı estetik bir ifade biçimine dönüştürürken, özellikle camilerde, kitabelerde ve Kur'an-ı Kerim nüshalarında kullanılan yazılar Osmanlı sanatının bugün de en kolay fark edilen örnekleri arasında yer alır. Tezhip, el yazması eserleri altın ve çeşitli süslemelerle bezeme sanatını ifade eder. Minyatür ise dönemin insanlarını, olaylarını, şehirlerini ve günlük hayatını resimsel bir anlatımla kayda geçirirdi. Padişahların seferlerini, saray törenlerini ve dönemin kıyafetlerini gösteren minyatürler, Osmanlı toplumunun geçmişteki yaşamına dair önemli görsel bilgiler sunar.

Osmanlı kültürünün kendine özgü yapısı musikide ve yeme-içme alışkanlıklarında da görülüyordu. Itrî ve Dede Efendi gibi bestekârlar, Osmanlı şehir ve saray kültürünün kendine özgü ses dünyasını oluşturdu. Itrî'nin özellikle bayramlarda ve dinî günlerde okunan “Tekbir” bestesi, Osmanlı musikisinin günümüzde de en kolay tanınan örneklerinden biridir. Mevlevî ayinleri ve ney sesi ise bu musikinin dinî ve tasavvufi yönünü yansıtan unsurlar arasında yer alır. Yeme-içme kültürü de yalnızca günlük ihtiyaçların karşılanmasından ibaret değildi; zaman içerisinde şekillenen şehir ve saray hayatının önemli bir parçasıydı. Osmanlı mutfağı, imparatorluğun farklı bölgelerinden gelen ürünlerin, pişirme tekniklerinin ve yemek alışkanlıklarının İstanbul gibi merkezlerde bir araya gelmesiyle zenginleşti. Böylece Osmanlı, bünyesinde barındırdığı farklı toplulukların kültürel birikimlerinden etkilenerek kendine özgü ve zengin bir kültür dünyası meydana getirdi.

Bu kültürün en görünür örneklerinden biri ise abidevi yapılardı. Süleymaniye ve Selimiye gibi yapılar yalnızca dini işlevleri olan binalar değildi. Osmanlı mimarisi zaman içerisinde farklı dönemlerin estetik anlayışlarından ve karşılaştığı farklı kültürlerden etkilenerek değişmiş, her dönem kendi mimari karakterini ortaya koymuştu. Bu nedenle Osmanlı'nın büyük yapıları, yalnızca tek bir mimari anlayışın değil, yüzyıllar boyunca oluşan birikimin de ürünleriydi. Bu yapılar aynı zamanda Osmanlı'nın sahip olduğu ekonomik gücü, mimari bilgisini, estetik anlayışını ve siyasi iddiasını gösteren anıtlardı. Bir imparatorluk kendisini yalnızca yönettiği topraklarla değil, geride bıraktığı eserlerle de görünür kılardı. Osmanlı'nın abidevi mimarisi bu nedenle devletin gücünün taş, mermer ve kubbeler üzerindeki karşılığı olarak da okunabilir.

Devletin gücü mimaride başka bir biçimde daha görünür hale geliyordu: kapılarda. Osmanlı dünyasında büyük kapılar, yalnızca bir yapıya giriş sağlayan mimari unsurlar olmanın yanı sıra devlet kurumlarının ve iktidarın sembolleriydi. Topkapı Sarayı'nın Bâb-ı Hümâyun'u, sadrazamlığın Bâb-ı Âli'si, şeyhülislamlığın Bâb-ı Meşîhat'i ve Harbiye Nezareti'nin Bâb-ı Seraskerî'si bu anlayışın farklı örnekleriydi. Dolmabahçe Sarayı'nın Hünkâr Kapısı, Mekteb-i Sultânî'nin Galatasaray kapısı ve Maliye Nezareti'nin Bâb-ı Defterî'si de aynı sembolik geleneğin parçalarıydı. Burada “Bâb”, yani kapı kelimesinin zamanla yalnızca fiziksel bir yapıyı değil, o kapının ardındaki devlet kurumunu da ifade etmeye başladığını görmek önemlidir. Nitekim “Bâb-ı Âli” dendiğinde zamanla yalnızca bir kapı değil, Osmanlı sadrazamlığının ve hükümet merkezinin kendisi anlaşılmaya başlamıştı. Selâtin camilerinin cümle kapılarının, yani ana giriş kapılarının, özellikle büyük ve görkemli yapılması da kapının Osmanlı mimarisinde güç ve ihtişamla kurduğu ilişkiyi gösteriyordu.

Bütün bunlar bir araya geldiğinde Osmanlı'nın imparatorluk anlayışının yalnızca askerî fetihlerden ibaret olmadığı görülür. Geniş bir coğrafya, farklı toplulukların aynı siyasi düzen içerisinde yaşaması, dünyayı düzenleme iddiası, güçlü bir başkent, kendine özgü sanat ve musiki anlayışı, zengin bir yeme-içme kültürü, büyük mimari eserler ve güçlü bir devlet teşkilatı bu anlayışın farklı parçalarıydı. İmparatorluk, kendisini yalnızca sınırlarının genişliğiyle değil, oluşturduğu siyasi ve kültürel dünya ile de tanımlıyordu. Bu yüzden Osmanlı'nın imparatorluk anlayışı, yalnızca haritada büyüyen bir toprak parçası olmaktan ziyade kendi dünyasını kurmaya çalışan büyük bir siyasi ve kültürel yapının tahayyülüydü.