Şairler, zamanın topyekün savaşçılarıdır ve inatla akmaya devam eden zaman, şairlere gelince durur. Faruk Nafiz Çamlıbel (d. 18 Mayıs 1898-ö. 8 Kasım 1973) de bu zamana meydan okuyan şairler kervanının bir yolcusudur.

Kendisi İstanbul’da  doğmuş, tahsilini tıp üzerine yaparken okulu yarıda bırakıp gazeteciliğe yönelmiştir ki bu da onun gelecek yıllarda Anadolu’ya geçmesine ve Memleketçi Edebiyat akımında adının sıkça duyulmasını sağlayacak adım olacaktır. Erken dönem şiirlerinde bireyin yalnızlığı ve bunalım, aşk, ölüm gibi çoğunlukla bireysel olan konularda yazarken ilk şiiri olan “Saat”i 1914 yılında “Çocuk Dünyası” adlı dergide yayımlamıştır.

Mütareke yıllarında Çamlıbel’in hayatını ve sanat anlayışını değiştirecek olan olay Anadolu’ya geçmesi ile başlamıştır ki ilk başta Anadolu’ya geçmek için izin alamayan Çamlıbel daha sonrasında “İleri” gazetesinin muhabirliği sıfatıyla Anadolu’ya geçmiş ve Kayseri Lisesinde edebiyat öğretmenliği yaparken Anadolu insanını tanımaya başlamıştır. 1922 yılında asıl ona ün kazandıran ve memleketçi edebiyatı alanında çığır açacak şiiri “Han Duvarları”nı Ulukışla’dan Kayseri’ye giderken 3 günlük yolculuk esnasında kaleme almıştır. Yoğun teşbih ve söz sanatı ile yazılan bu şiiri İstanbullu bir şairin kaleminden okuruz.

Şiir, Faruk Nafiz’in Beş Hececiler içerisindeki şiir anlayışıyla da örtüşen bu eser, memleketçi edebiyatın en önemli örneklerinden biridir. Bu akımın özellikleri ile şiirin konusu paraleldir. Bireyden ziyade topluma yönelik edebiyat yapan bu akımın da en bilinen temsilcisi yine Faruk Nafiz Çamlıbel’dir. “Han Duvarları” şiiri yukarıda da belirtildiği gibi bir yolculuğu konu alır. 7+7=14 hece ölçüsü ile yazılmıştır. Lakin biz şimdi teknik özelliklerini bir kenara bırakalım ve şiirin olay örgüsünün derinlerine inelim.

Şiir, Şair’in etrafını tanıması ile başlar.

“Yağız atlar kişnedi, meşin kırbaç şakladı,

Bir dakika araba yerinde durakladı.

Neden sonra sarsıldı altımda demir yaylar,

Gözlerimin önünden geçti kervansaraylar…”

Şiir aslında iki kişiyi konuşturur bizle. Birisi Şair diğeri ise Maraşlı Şeyhoğlu. Kendisi vatanın dört bir yanında savaşmış bir askerdir ve hayatı çilelerle geçmiştir. Bunu da hanların duvarlarına yazdığı dörtlüklerde okuruz. İlk durakta Şair, Maraşlı Şeyhoğlu’nun şu dörtlüğü ile karşılaşır;

“On yıl var ayrıyım Kınadağı’ndan

Baba ocağından, yâr kucağından

Bir çiçek dermeden sevgi bağından

Huduttan hududa atılmışım ben.”

Bu dörtlük, Şairi (kendi deyimi ile) Maraşlı’nın akıbeti hakkında meraka sokar. Lakin hâlâ bu dörtlüğü  yazanın kim olduğunu bilmiyordur.  Şair, güzel bir çift dize ile Maraşlı’ya seslenir.

“Araya gitti diye içlenme bahârına,
Huduttan götürdüğün şan yetişir yârına!..”

Yolculuk devam eder…

“Ertesi gün başladı, gün doğmadan yolculuk
Soğuk bir mart sabahı, buz tutuyor her soluk.”

Sonraki durak Araplıbeli’dir. Şair bir sonraki geceyi buradaki bir handa geçirecektir.

“Tanrı yardımcı olsun gayrı yolda kalana
Biz menzile vararak atları çektik hana.”

Ve şairin deyimiyle kendi kalbine ateş gibi şu satırlar girer.

“Gönlümü çekse de yârin hayali
Aşmaya kudretim yetmez cibâli
Yolcuyum kuru yaprak misali
Rüzgârın önüne katılmışım ben.”

Şair, halen daha yazanın kimliğini bilmemektedir fakat Maraşlı bize aslında hayatını anlatıyordur.

“Sabahleyin gökyüzü parlak ufuk açıktı,
Güneşli bir yolda yaylımız yola çıktı…”

Şair artık tanışacaktır bu azap çeken ruhla. Maraşlı’nın hayatı Anadolu’nun dört bir yanında savaştan savaşa koşarak ve bin bir dertle yoğurularak geçmiştir ki Şair, Maraşlı’nın yazdığı her dörtlüğü, dört damla kana benzetir.

“Birdenbire kıpkızıl birkaç satırla yandı,
Bu dört mısra değildi, sanki dört damla kandı.”

Ve tanışırlar iki Şair:

“Garibim, namıma Kerem diyorlar
Aslımı el almış harem diyorlar
Hastayım, derdime verem diyorlar
Maraşlı Şeyhoğlu satılmışım ben. ”

Bu dörtlüğü bir kitabeye benzetir şair ve ekler:

“Bir kitabe kokusu duyuluyor yazında,

Korkarım yaya kaldın bu gurbet çıkmazında!”

Sonunda tanışmışlardır. Maraşlı pek zor geçen hayatından izler bırakmıştır dünyaya. Buna rağmen yaşamasını umar Maraşlı’nın.

“Ey Maraşlı Şeyhoğlu, evliyalar adağı!
Bahtına lanet olsun aşmadınsa bu dağı.”

Yola çıkarlar. Erciyeş yolunda Şair dayanamayıp Maraşlı’nın akıbetini sorar.

“Hancı, dedim, bildin mi Maraşlı Şeyhoğlu’nu?
Gözleri uzun uzun burkulu kaldı bende,
Dedi:
-Hana sağ indi, ölü çıktı geçende!”

Yaşaran gözlerinde artık farklı görür dünyayı. Maraşlı, bu yoldan geçememiştir ve aşamamıştır bu dağı. İlerleyen dizelerde Şair gördüğü her handa aklına Maraşlı’nın geldiğini belirtir ve şiiri, şu son iki mısra ile bitirir.

“Ey garip çizgilerle dolu han duvarları,
Ey hanların gönlümü sızlatan duvarları.”

Çamlıbel bu şiiri ile memlekete dönük edebiyatın artık kapısını aralamıştır. Eski zamanlarda Tanzimat’ta yavaş yavaş yayılan ve 1911 yılında Ömer Seyfettin ve Ali Canip Yöntem önderliğinde “Genç Kalemler” dergisi ile Türkçeleştirilen ve Anadolu insanına dönülen edebiyatımız, bu şiirle beraber devam etmiştir.

Ve bu kadarla da kalmaz. Şair aynı zamanda tiyatro yazarıdır. Canavar (1926), Akın (1932), Özyurt (1932), Kahraman (1933), Ateş (1939) ve Yayla Kartalı (1945).

Canavar Tiyatrosu (1926), Ahmet’in sevdiği kadın için resmen “canavarlaşmasını” anlatır. O dönemde Anadolu insanının sorunlarını işler. 

Akın (1932); Orta Asya’da yaşayan Türklerin susuzluk ve kıtlık sebebiyle batıya göçüşünü konu eder ve Özyurt (1932) ise Akın’ın devamıdır. Türklerin bulduğu yere yerleşmelerini ve hayatlarını konu alır.

Kahraman (1933); Milli Mücadele’nin başlangıcını ve Mustafa Kemal’in Anadolu’daki mücadelesini konu alır.

Ateş (1939) İnönü Muharebeleri döneminde cepheye cephane ulaştırmaya çalışan Anadolu insanının fedakârlıklarını konu alır.

Yayla Kartalı (1945) tiyatro karakteri Reşit’in trajikomik olayları anlatılır. Çamlıbel’in estetik açıdan öne çıkan oyunlarından birisidir.

Tabi Çamlıbel’den bahsederken onun “Sanat” şiirine de değinmeden yazımızı noktalamayalım.

“Sanat” şiiri 1926 yılında yazılmış ve “Hayat Mecmuası” dergisinde neşredilmiştir. Tıpkı “Han Duvarları” gibi Memleketçi Edebiyat anlayışının en önemli örneklerinden biridir. Şair gerçekten de bir Anadolu kilimi işler gibi ince ince örmüştür bu şiiri.

“Yalnız senin gezdiğin bahçede açmaz çiçek,

Bizim diyarımız da binbir baharı saklar!”

Tekirdağ’dan Iğdır’a, Antalya’dan Sinop’a  kardeşçe kucak açan ve kültürümüzü yansıtan bu şiire bir de yukarıda da belirttiğim gibi İstanbullu bir şairin gözünden bakmak gerekir. Çünkü Çamlıbel İstanbul’da doğup  orada büyüdüğü için erken dönem, yani 1922 öncesi şiirlerinde aşk, ölüm, bireysel problemlerden bahsettiğini görürüz. Anadolu’ya geçmesiyle Anadolu insanını tanımasıyla yönünü Memleketçi Edebiyat’a çevirmiştir. Sanat şiiri de bu düşüncenin bir manifestosudur. Ve şair, Anadolu Kültürünü, Batı Kültüründen ayırır. 

“Başka sanat bilmeyiz, karşımızda dururken

Yazılmamış bir destan gibi Anadolu’muz.

Arkadaş, biz bu yolda türküler tuttururken

Sana uğurlar olsun, ayrılıyor yolumuz!”

Faruk Nafiz Çamlıbel gerçekten de Türk Edebiyatı’nın Cumhuriyet sonrası döneminde iz bırakmış sayılı şairlerden biridir. Yurt sevgisini şiirlerinde ve piyeslerinde hissettirmesi ile bildiğimiz Çamlıbel, 10.yıl marşının söz yazarlığını Kayseri Anadolu Lisesinde  öğretmen iken öğrencisi olan Behçet Kemal Çağlar ile yazmıştır.

E tabi. Çamlıbel’i anlatırken, onun “Son Beklediğim” şiirine de değinelim. Şiir, oldukça karamsar başlar fakat bir o kadar da aydınlığa uzatır ellerini;

“Ufkumda bulutlar kümelerken kara bahtım,
Ben her gönül ufkunda doğan mavi sabahtım.”

Evet. Bazı şeyler pek karanlık gelir insanın ruhuna. Burada bir karanlık varsa, onun aydınlığı vardır. Bir doğuştur buradaki “Mavi Sabah” insanın içine ince ince işler. Ve aslında bu iki dizeyi yalnızca karamsarlık ve umut olarak karşılaştırmamak gerekir. Şair, kendi ruh halinde çözümlenemeyen birçok şeyden de dert yakınır. Kendi bahtında kara bulut olup, başkalarına mavi sabah olmak her şeyden önce, bir insaniyeti temsil eder. Çamlıbel, Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatında uzun yıllar unutturulamayacak bir çift mısra bırakır bizlere. Geçelim diğer mısraları incelemeye;

“Devran bana taslarla zehir sundu da birden,
Ben herkese neş’e yarattım o zehirden.”

Yukarıda bahsettiğimiz insaniyet, bu dizelerle devam etmektedir. Zaman, ona taslarla zehir sunmasına rağmen bu zehir, başkalarına bir mutluluk kaynağı olmuştur. Kendisi pek çok acının içerisindeyken bir başkasına bu şekilde bir sevgi ve merhamet beslemesi büyük bir erdem göstergesidir. Zaman, pek çoğumuzda yaralar açar, kimimiz onu görmezden gelir. Lakin onu bir hayat kaynağı yapmak ve bu derece ince işçilikle şiire dökmek ve şiiri örmek gerçekten de büyük iştir. Kendisine yapılanı başkasına yapmaz, neşe yaratır o zehirden herkese. Ve benimde en sevdiğim kısıma geçelim. Yavaş yavaş sona yaklaşıyoruz. 

“Bir müjde taşır her gün uzaktan bana rüzgar,

Elbet gelecek, gelmedi, bir beklediğim var.”

Şiirin sonu, konusu ve devamı bakımından oldukça farklıdır. Artık bir karamsarlık sarmıştır her yeri. Hala meçhuldür ve buradan sonra bu beklenen şey artık belli olmayacaktır. Şairin istemediği şey tam da son beklediği gelmeden ölmesidir. Bu burada açıktır lakin hala ne olduğu belli değildir. Belki “yüz” kelimesinden insan olduğu çıkarımını yapabiliriz lakin bu şiirde önceki dizelerdeki belirsizliğe aykırı olur. Devran kelime anlamı itibariyle “zaman” anlamına gelir ve şair dostun, düşmanın, sevgilinin ve her şeyin zamanla buluşturacağını anlatır ve şair de tüm şiirinde zıtlıklardan yararlanmıştır. Burada kullanılan “yâr” ve “ağyâr” kelimesi, şairin ölümünde yakınlarının ve düşmanlarının üzüntüye düşeceğini söyler. Ve ölüm ile devam eder ki “isminin pembe dudaklarda elemle” gezmesi apaçık bir ölümden bahsettiğini önümüze serer. 

Ve şairin kendi ufkunda bulutlar vardır ama başkalarının gönlünde sabahtır. Hayat ona zehir sunmuştur fakat o zehirden insanlara neşe çıkarmıştır. Bir şeyi beklemektedir ve henüz gelmemiş olsa bile umudunu kaybetmemiştir. Sonunda o beklediği şey gelmeden ölse dahi, insanların hafızasında ve şiirlerinde yaşamaya devam edecektir.

Yaşamına onlarca şiir, birçok tiyatro ve koca bir yurt sevgisi bırakan şair Çamlıbel, 1973 yılında Akdeniz’de bir seyahat esnasında geçirdiği bir kalp krizi sonucu hayatını kaybetmiştir. Zincirlikuyu Mezarlığında ebedi istirahatgâhındadır. Sonu Çamlıbel’in şu sözleri ile getiriyorum. 

“Varsın seni ömrünce azabın kolu sarsın,
Şair, sen üzüldükçe ve öldükçe yaşarsın.”