Bir Umut Tacirliği Olarak KPSS Düzeni: Türkiye’de Yoksulluk Nasıl Yönetiliyor? 

Dün saat 10.15’te, Türkiye’nin 81 ilinde, 167 bin 820 salonda aynı anda açılan soru kitapçıklarıyla birlikte 2 milyon 985 bin 438 lise mezunu Kamu Personeli Seçme Sınavına (KPSS) başlamış oldu. Geçtiğimiz yıllara kıyasla rekor katılım gerçekleşen KPSS’ye başvuranların 946 bin 606’sı meslek lisesi, 938 bin 230’u Anadolu lisesi, 540 bin 629’u açık öğretim lisesi, 59 bin 659’u ise fen lisesi mezunu. 2024 KPSS Ortaöğretim’e başvuran lise mezunu sayısı ise 1 milyon 864 bindi. Yani sadece 2 yılda KPSS’ye olan rağbetin %60 oranında arttığını ifade etmek mümkündür.

Bu yılın ilk atamalarını (ÖSYM KPSS 2026/1 merkezi yerleştirmesi) incelediğimizde ise 278 kişilik mülakatsız lise kadrosu açıldığını görmekteyiz. Geriye kalanların ise ‘mülakat’ barajına tabi sözleşmeli personel ve işçi alımları olduğunu görüyoruz. Bu veriler aslında bize bir şey göstermektedir: Bu bir sınav değil, yoksul halk çocuklarının harçlıklarından kesilen sınav ücretleriyle finanse edilen devasa bir devlet piyangosudur. Peki soruyoruz; ülkenin bilim merkezi olacak ve geleceğimiz denilen 60 bin fen liseli ile üretimin belkemiği denilen 1 milyon meslek liseliyi aynı pazar sabahı yaklaşık on binde birlik bir ihtimalin peşinden koşturan şey memurluğun konforu mudur, yoksa dışarıdaki vahşi kapitalizmin güvencesizliği midir?

KİT’lerin Tasfiyesinden “Umut Endüstrisine” 

Aslına baktığımızda Türkiye’de milyonların kamu istihdamına bir ölüm kalım meselesi olarak sarılmasının ardında çok temel bir yapısal boşluk yatıyor: Sosyal devletin yokluğu. Türkiye’nin evrensel ve hak temelli bir refah devleti olmadığını veriler bize açıkça söylüyor. Ülkemizin saygın ve güvenilir kurumlarından biri olan TÜİK’in Sosyal Koruma İstatistiklerine baktığımızda, Türkiye’nin gayrisafi yurtiçi hasılasından (GSYH) sosyal korumaya ayırdığı pay %11,1 ile Avrupa Birliği ortalamasının (%27-28) yarısından bile az. Üstelik bu %11,1’lik payın %8,5’i emekli maaşları ve rutin sağlık harcamalarından ibaret. İşsizliğe, barınma krizine, çocuk ve aile desteklerine yani gerçek anlamda yoksullukla mücadeleye ayrılan kaynak ise devede kulak kalıyor.

Cumhuriyet’in erken dönemlerinde Sümerbank, Etibank, Tekel ve Şeker Fabrikaları gibi Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT’ler), lojmanları, kreşleri ve revirleriyle birer üretim üssüydü. Ancak 1950-1980 arasında kırdan kente göç patladığında ve burjuva siyaseti kente gelen milyonlara konut ve sosyal güvence sağlayamadığında, KİT’ler siyasi iktidarların seçmenlerine iş dağıttığı birer "sosyal süngere" dönüştürüldü. Devletin bütçeden yapmadığı sosyal yardımlar, "görev zararı" ve "aşırı istihdam" olarak KİT bilançolarına yıkıldı. Yani devlet, yurttaşına insanca yaşam garantisi sunmak yerine kamu istihdamını ‘ikame sosyal güvenlik aracı’ olarak kullanmaya başladı. 24 Ocak kararları ve devamında gelen 80 darbesiyle başlayan liberalleşme dalgası ise bu çarpıklığı düzeltmek yerine; "KİT’ler arpalık oldu, zarar ediyor" bahanesiyle halkın fabrikalarını yağmalayıp özelleştirdi. Suç kamu mülkiyetinde değil, onu siyasi ranta kurban eden düzendeydi; ama faturayı fabrikalarını kaybeden işçi sınıfı ödedi.

Peki bu klientelizm* KİT’ler satılınca durdu mu? Hayır, aksine çok daha yozlaşmış şekilde devam etti. Tüm bu anlattıklarımız ışığında Türkiye’de memur sayısının fazla olduğunu düşünebilirsiniz. Ancak burada bir paradoks var: OECD verilerine göre Türkiye’de dar tanımlı kamu istihdamının toplam istihdam içindeki payı %13,03 iken OECD ortalaması %18,41, İskandinav ülkeleri ortalaması (İsveç, Norveç vb.) %28-30’dur yani Türkiye, OECD ve İskandinav ülkeleri ortalamasının çok altında. Bu paradoksun nedeni nedir diye soracak olursanız İskandinav ülkelerinde kamu istihdamının büyük çoğunluğu eğitim, sağlık, kreş, yaşlı bakım gibi sosyal politika üzerinedir ve doğrudan toplumsal refah hizmeti üretirler. Türkiye’de ise eğitimde ve sağlıkta gerçek personel açığı büyürken, kamu istihdamı "kadrolu memurluk" üzerinden değil; mülakatla alınan sözleşmeli personel ve belediyelerin kurduğu Belediye İktisadi Teşebbüsleri yani belediye şirketleri üzerinden şişirilmektedir. Bugün belediyelerde kadrolu işçi sayısı 25-35 bin civarında kalırken belediye şirketlerinde çalışan işçi sayısı 700 bine dayanmıştır.

Yine bu verilerin arka planını incelediğimizde kusursuz bir “umut endüstrisi” görüyoruz. KPSS’den ne kadar yüksek not alırsa alsın mülakatlarda elenen, merkezi kadroya giremeyen genç; çaresizce siyasi partilerin ilçe başkanlıklarına veya belediye koridorlarına yönlendiriliyor. Partiye üye olmak veya torpil bulmak sözlü mülakatları geçmenin veya belediye şirketinde taşeron işe girmenin ön koşulu haline getiriliyor. Klientelizm, işçi sınıfının yatay dayanışmasını ve örgütlü mücadelesini kırıp, emekçileri parti koridorlarında iş dilenen "müşterilere" dönüştürüyor. Yoksulluğu bitirmiyor; yoksulluğu iktidarlar için sadık bir oy deposuna çeviriyor. İktidarlar dağıttıkları memuriyet kadrolarını toplumsal öfkeyi pasifize edecek birer “bireysel kurtuluş bileti” olarak satıyor. Bu sayede kitleleri kapı arkası referanslara bağımlı kılarak politik olarak felç ediyorlar. Kısacası bu düzen bize hak temelli bir refah sağlamıyor, hakkını arayamayan itaatkâr bir seçmen ordusu yaratıyor.

(*Klientelizm: Siyasi iktidarların kamusal kaynakları ve iş olanaklarını oy ve politik sadakat karşılığında dağıtması düzeni.) 

Özel Sektör Cehennemi ve Orta Sınıfın Çöküşü 

Peki asıl sorumuza geri dönelim. Gençler tüm bu siyasi patronaj aşağılamasına rağmen neden hâlâ kamuya girmek için çırpınıyor? Cevabı çok basit: özel sektör bir "çalışan yoksulluğu" cehennemine dönüştüğü için. 

Özel sektörde sendikasız, güvencesiz, fazla mesai ücreti alamadan tükenen milyonlar için kamu; zenginleşmenin veyahut itibarın değil, sadece insanca yaşayabilmenin son sığınağıdır. Geçmişte Türkiye’de "orta sınıfı" var eden şey, eğitimin sağladığı toplumsal hareketlilik ve vasıflı emeğin asgari ücretten anlamlı ölçüde yüksek gelir elde edebilmesiydi. Bugün çalışanların yarısından fazlasının asgari ücret ve komşuluğunda bir ücrete mahkûm edildiği, özel sektörde mühendisin, öğretmenin, teknisyenin asgari ücrette eşitlendiği ağır bir mülksüzleşme ve proleterleşme sürecindeyiz. Dünyadaki en saygın kurumlardan biri olan TÜİK’in verileri bile bu söylediklerimizi doğrular şekilde: 

• Türkiye’de gelir eşitsizliğini ölçen Gini katsayısı 0,410 (brüt gelirde 0,422) ile Avrupa’nın zirvesinde.

• En zengin %20’lik kesim milli gelirin neredeyse yarısını (%48’ini) tek başına yutarken, en yoksul %20’lik kesime pastanın sadece %6’sı düşüyor.

• Daha da vahimi, TÜİK verilerine göre işgücü ödemelerinin (emeğin) gayrisafi katma değer içindeki payı %36,6’ya 

Kağıt üzerinde milli gelir rekorlar kırarken, alın teriyle geçinen orta ve alt sınıfların her geçen yıl biraz daha yoksullaşması talihsiz bir ekonomik kriz midir; yoksa kusursuz işleyen sınıfsal bir servet transferi mi? 

Tersine Robin Hood Düzeni: Kaynak Yok mu, Sermayeye mi Akıyor? 

Yılbaşıyla birlikte asgari ücret, emekli maaşı vb. ödemelerin zam görüşmeleri de yaklaşmakta. Her yıl insanca yaşama hakkı isteyen emeklilere “kaynak yok” diyen, asgari ücretliye “işveren nasıl kâr edecek” diyen Devletimizin açıklayacağı oranları da merakla beklediğimizi belirtmek isterim. Tüm bunlarla birlikte geçtiğimiz günlerde okullarda bir öğün ücretsiz yemek istediği için eylem yapan öğrencilere TOMA’larla, biber gazlarıyla gidildiğini ve bir kesim tarafından sosyal medyada öğrencilerin linç edildiğini gördük. Peki gerçekten halka hak temelli sosyal yardım yapacak kaynak yok mu, yoksa kaynak başka bir sınıfa mı akıyor? 

Devletin vergi toplama ve harcama tercihleri incelendiğinde, Cumhuriyet tarihinin en büyük Tersine Robin Hood operasyonuyla karşılaşıyoruz. Hazine ve Maliye Bakanlığının açıkladığı Ocak-Eylül (ilk 9 aylık) merkezi yönetim bütçe gerçekleşmelerine göre:  

• Bütçe gelirlerinin %87’sini oluşturan vergilerin yaklaşık %65-70’i KDV ve ÖTV gibi dolaylı vergilerden; yani dün KPSS’ye giren o 3 milyon gencin içtiği sudan, aldığı sınav kaleminden, bindiği otobüsten ve anne-babalarının maaş bordrosundan daha eline geçmeden kesilen gelir vergisinden toplanıyor.

• Devlet, 2026 bütçe hedeflerine göre "Vergi Harcaması" (muafiyet, istisna ve teşvik) adı altında, toplam vergi gelirlerinin yaklaşık %26’sından yani trilyonlarca liradan tek kalemde vazgeçiyor.

• 2026 yılının sadece ilk 9 ayında merkezi yönetim bütçesinden faize ödenen para tam 2 trilyon 248 milyar TL. Bunun 1 trilyon 684 milyarı iç borç faizine, 248 milyarı dış borç faizine, 174 milyarı ise kira sertifikalarına ödendi. 

2026’nın ilk 9 ayında bütçeden tarımsal desteklere sadece 114 milyar TL, tüm kamu yatırımlarına ise 583 milyar TL harcandı. Yani Hazine, çiftçiye ve üretime verdiğinin tam 20 katını, kamu yatırımlarının ise 4 katını bir avuç finansal rantiyeye faiz olarak aktardı. Türkiye’de bütçeden her 1 günde 8,2 milyar TL, her 1 saatte 343 milyon TL doğrudan faize akıyor. Rakamlar trilyonlarla ifade edilince soyut kaldığının farkındayım; o yüzden şu örneği gözünüzde canlandırın: faize ödenen bu miktarda para balyalar halinde birleştirildiği takdirde içi tamamen dolu olan bir Galata Kulesi inşa edilebilir. Günde 8,2 milyar liranın faiz olarak aktığı, sermayenin trilyonluk vergilerinin "istisna" adı altında silindiği bir ülkede; devlet gerçekten "sosyal devlet" olamayacak kadar fakir midir, yoksa tercihini çoktan sermayeden yana mı kullanmıştır? 

Çıkış Yolu: Kamucu ve Emekten Yana Yeniden İnşa 

Dün saat 12.25’te sınav salonlarından çıkan 2 milyon 985 bin 438 lise mezunu, şimdi 19 Kasım’da açıklanacak sonuçları bekleyecek. Ancak acı gerçeği bugünden söylemek zorundayız: Sorun sınavı iyi ya da kötü geçirip geçirmediğinizde değil, bu ülkenin bölüşüm düzenindedir. 

Kamu istihdamını bir "sosyal sadaka" ve "siyasi sadakat" sopası olarak kullanan klientelist düzen de; halkın fabrikalarını satan ve milyonları özel sektörün güvencesiz cehennemine mahkûm eden neoliberal piyasa vahşeti de aynı madalyonun iki yüzüdür. Gerçek çözüm; halkın on binde birlik memurluk piyangolarına ya da parti koridorlarındaki mülakat torpillerine muhtaç bırakılmadığı kamucu ve emekten yana bir yeniden inşadır. 

Özel sektördeki taşeron ve güvencesiz çalışma yasaklanmalı, sendikal örgütlenmenin önündeki barajlar yıkılarak emeğin milli gelirdeki payı yeniden yükseltilmelidir. Halkın sırtındaki dolaylı vergi kamburu kaldırılmalı; kâr, faiz ve rantı vergilendiren adil bir vergi sistemiyle toplanan kaynaklar, sadaka olarak değil, evrensel ve hak temelli bir sosyal devlet (ücretsiz ve nitelikli eğitim, sağlık, barınma ve insanca işsizlik güvencesi) olarak halka geri verilmelidir. Kamu istihdamı ise belediye şirketlerinin ve siyasi patronajın arka bahçesi olmaktan çıkarılıp; yeniden kurulan üretken KİT’lerle ve toplumsal refah üreten liyakatli kadrolarla büyütülmelidir. 

Dün 167 bin salonda ter döken 3 milyon insanın aradığı şey aslında bir "memuriyet koltuğu" değil; geleceğinden korkmadan, kimseye boyun eğmeden yaşayabileceği adil bir memleketti. Ve o memleket, sınav kitapçıklarının şıklarında değil; kâr, faiz ve ranta teslim edilmiş bu yağma düzenini değiştirecek örgütlü mücadelede gizli.