Tank, modern savaşın en sert yüzlerinden biridir. Çelik, motor, palet ve top gibi parçaların bir araya gelmesiyle oluşan ağır bir mekanizma olarak ilk bakışta son derece anlaşılır görünür. Dışarıdan bakınca yaptığı iş bellidir, ilerler, ateş eder, ezer, yıkar. Fakat tankı yalnızca yaptığı şeylerle tanımlamak eksik kalır. Tank aynı zamanda insanın makineyle kurduğu ilişkinin en çıplak halidir. Kapalı bir alanda yaşamanın, dar bir çelik makinenin içinde birçok duygunun birbirine karışmasıdır. Bu nedenle tankların üzerine yazılan isimler, lakaplar, kısa cümleler, resimler ve işaretler basit bir asker şakası gibi okunamaz. Bunlar, cephede zihnin kendisini ayakta tutmak için geliştirdiği pratiklerdir. Belirsizliği daraltan ve insanın kendisini kaybetmemesi için küçük dayanaklar üreten bir dayanma mekanizmasıdır.

Tankın doğuşu, Birinci Dünya Savaşı’nda cephelerin kilitlenmesiyle açıklanır. Batı cephesinde siperler uzar, ilerleme durur, piyade makineli tüfek ve topçu ateşi altında açık arazide adım atamaz hâle gelir. Savunma, saldırıyı yutar. Bu dengede, hareket kabiliyeti olmayan saldırı unsurları bir süre sonra yalnızca zayiat üretir. Tank tam bu bağlamda ortaya çıkar. Fakat icat fikrinin arkasında romantik bir kahramanlık arayışı değil, siper hattını delmek, piyadeyi korumak ve ateş altında ilerlemeyi mümkün kılmak gibi somut bir ihtiyaç vardır. Bu amaç, tankı ilk günden itibaren çift karakterli bir varlık haline getirir. Bir yandan saldırı gücünü artırır, diğer yandan içindekiler için bir siper görevi görür.

İlk tanklar bu iki iddiayı aynı anda taşımakta zorlanır. Ağır, arızaya meyilli, hareket kabiliyeti sınırlı ve iç mekân olarak rahatsızlardır. Gürültü, titreşim, sıcak, duman ve koku, tankın içinde geçirilen zamanı yalnızca fiziksel olarak değil, zihinsel olarak da yıpratıcı hale getirir. Bu koşullarda tankın içinde yaşamak, basitçe bir araç kullanmaktan çok kapalı bir alanda var olmaktır. İnsan tankın içinde yalnızca savaşmaz, bekler, dinler, gerilir, yani kendi iç düzenini o dar alana uydurmaya çalışır. Tank bu yüzden bir silah olmanın ötesine geçer ve içindekilerin gündelik hayatını belirleyen bir mekâna dönüşür. Bu dönüşüm, isim verme pratiğinin de zeminini hazırlar, çünkü insan yaşadığı mekânı adlandırmaya meyillidir. Ev dediği yere, gemiye, uçağa isim verir. Kendisini emanet ettiği mekanizmaya da bir ad yakıştırır. Bu adlandırma çoğu zaman rasyonel değildir fakat işlevseldir.

Resmî askerî sistemler tankları numaralarla ve kodlarla tanımlar, bu bürokrasinin doğal dilidir. Envanter, sevk, bakım, rapor, kayıt bu dil üzerinden yürür. Ancak cephede insanın dili farklı çalışır, asker sayıyla yaşamaz. Kapalı bir çelik kutunun içinde, ateş altında, duman ve gürültü arasında insan bir sayıyla bağ kuramaz. Bu nedenle numaranın yanına isim gelir. İsim tankı soyut bir nesne olmaktan çıkarır. Onu tanıdık bir şeye dönüştürür, tankı sevimli yapmasa bile belirsizliği azaltır. Bir mekanizma ile yaşamak, onu bir kelimeyle çağırabildiğinde daha katlanılabilir olur.

Tank isimleri çoğu zaman kişiseldir. Kadın isimleri, memleket isimleri, kısa lakaplar görülür. Bazen alaycı, bazen sert, bazen kaba, bazen de açıkça küfürlü ifadelerle karşılaşılır. Bu çeşitlilik cephe dilinin çıplak gerçekliğidir. Çünkü cephe kontrollü bir anlatı alanı değildir. İnsanın en ilkel savunma biçimlerinin bile görünür hale geldiği bir ortamdır. İsim verme burada bir duygusallık gösterisi değil bir zihinsel düzenleme yöntemidir. İnsan kendisini tüketen bir gerçekliğe isim vererek onu sınırlamaya çalışır. Korkuyu bir kelimeyle unutmak ister. İsim aynı zamanda bir sahiplenme gibi çalışır. Fakat bu mülkiyet değil varoluşsal bir tutunma bir aidiyettir.

Bu pratik tek bir duyguya indirgenemez. Bazı isimler geride bırakılan hayatın izidir. Bu izler bir sevgilinin adı, bir annenin adı, bir evin adı, bir kasabanın adı olabilir. Bunlar cephe ile sivil hayat arasında ince bir köprü kurar. Ancak başka bir damar daha vardır ve bunu görmeden isim meselesi eksik kalır. Cephede mizah eğlence değildir, mizah savunmadır. Ölümün nefesi ensedeyken ona gülmek, ağırlığı bir anlığına azaltır. Tankın üstüne yazılan alaycı bir kelime bu anlamda bir cesaret gösterisi değil, hayatta kalma tekniğidir. İroni kontrol edilemeyen bir ortamda kontrol hissi üretir. Bu yüzden tankların üstünde bazen komik, bazen acımasız isimler yan yana durur, aynı cephede farklı savunma biçimleri görülür.

Zamanla tank, anlatılarda sadece bir araç olarak kalmaz. Dilin içinde bir varlığa dönüşmeye başlar, “bugün iyi dayandı” denir, “bizi yarı yolda bırakmadı” denir, “zorlandı ama yürüdü” denir. Bu cümleler teknik rapor dili değildir. Bu durum insanın makineyi özneleştirmesidir. İlk bakışta modern savaşın soğukluğu karşısında sıcak bir bağ arayışı gibi görünür fakat burada parçalanmayı önleme ihtiyacı da vardır. Sürekli tehdit altında kalan zihin gerçekliği parçalı algılamaya başlar, bu parçalanma dikkati ve morali aşındırır. Makineyi bir bütün olarak kavramak ve ona bir karakter atfetmek parçalanmayı azaltır. Tank bir hikâyeye dönüşür.

İkinci Dünya Savaşı’yla birlikte tank, savaşın merkezine yerleşir. Artık deneysel bir yenilik değil savaşın ağırlık noktalarından biridir. Zırhlı birlik doktrini de hız, manevra, ateş gücü ve koordinasyon üzerine kurulur. Tank hem bir baskı unsuru hem de bir savunma kabuğu olarak belirginleşir. Bu genişleme tank kültürünü de büyütür. Çünkü tank sayısı arttıkça tankla yaşamak sıradanlaşır sıradanlaştıkça da o mekanizmanın çevresinde bir gündelik hayat oluşur. Bu gündelik hayatın dili tankın üzerindeki yazılarda ve işaretlerde görünür hale gelir.

Tankın üzerindeki izler yalnızca isimden ibaret değildir. Kısa cümleler, küçük resimler, semboller, işaretler, bazen de bir çizik tankın üzerinde bulunur. Tank bir anlamda taşınan bir duvar haline gelir. Askerin elindeki en sağlam defter çoğu zaman tankın zırhıdır. Oraya bir şey yazmak “buradayım” demektir. Kimi zaman komutana karşı küçük bir alan açmaktır, kimi zaman bir arkadaşın hatırasını tutmaktır, kimi zaman da yalnızca iç dökmektir. Bu yazılar estetik kaygıyla değil ihtiyaçla doğar. Disiplinin ve resmiyetin olduğu yerde bu ihtiyaç her zaman hoş karşılanmaz, fakat cephe resmiyeti delip geçer. Kalem yoksa tebeşir bulunur, tebeşir yoksa boya bulunur, boya yoksa bıçak ucuyla çizilir.

Ülkelere göre tank kültürünün tonu farklılaşır ve bu farklılaşma tankın mekanik yapısından çok onu kullanan toplumun zihniyet dünyasını yansıtır. Amerikan pratiğinde bireysel ifade daha görünürdür. Tankın üzerine isim yazmak bir tür sahiplenme ve kimlik beyanıdır. Fotoğrafla birleştiğinde bu isim bir hikâye üretir ve hikâye cephe gerisinde moral üretir. Bu yalnızca propaganda değil toplumsal dayanma biçimidir. Alman askerî kültüründe disiplin daha belirgindir. Bireysel izlerin alanı daha dardır bu tankların hiç isimlendirilmediği anlamına gelmez. Fakat bireysel yazı daha kontrollü bir zeminde var olur. Sovyet pratiğinde ise kolektif dil daha baskındır. Tank bazen bir isimden çok slogan taşır. Bu slogan kısa, iddialı, yönlendirici cümlelerden oluşur. Aynı mekanizma farklı kültürlerde farklı anlamlar üretir. Bu fark, tankın çeliği kadar insanın kültürüyle ilgilidir.

Bu anlam üretiminin önemli bir boyutu uğur ve batıl inanç meselesidir. Cephede insan rasyonel kalmak ister. Fakat cephe rasyonelliği sürekli zorlar. Kontrol edilemeyen bir ortam insanı kontrol edilebilir küçük ritüellere iter. Uğur fikri bu ritüellerin en yaygın biçimlerinden biridir. Tankın üstündeki isim mürettebat için uğur sayılabilir. Bazıları ismi değiştirir, bazıları yeni bir yazıyla kötü talihi kovmaya çalışır, bazıları yanmış bir tankın ismini bir daha görmek istemez. Dışarıdan bakınca mantıksız görünen bu davranışlar cephede mantıklıdır. Çünkü mesele gerçekliği değiştirmek değil, gerçekliğe dayanabilmektir. Küçük ritüeller dayanmayı kolaylaştırır. İsim yazmak da bu ritüellerden biridir.

Tankın kamusal bir figüre dönüşmesi bu izlerin etkisini büyütür. Tankın üstündeki kelime fotoğrafa girer, fotoğraf gazeteye, afişe, kartpostala dönüşür. Cephe gerisinde o kelime bir güç işaretine dönüşür ve “ilerliyoruz” hissi üretir. Tank burada sadece bir araç değildir bir semboldür. Sembol olunca kayıp daha sert hissedilir. İsimsiz bir araç kaybı ile ismi olan bir aracın kaybı aynı şey değildir. Çünkü isim kaybı kişiselleştirir, acıyı belirginleştirir. Bazı toplumlar bu sembollere bilinçli biçimde yaslanır bazıları da kendiliğinden yaslanır. Savaşın içinde insanlar tutunacak bir şey ararlar bazen o tutunma tankın üstündeki bir kelime bir sembol olur.

Kayıp geldiğinde resmî rapor dili düz ve soğuktur “imha edildi” ya da “kayıp” denir. Oysa mürettebatın dilinde kayıp başka türlü konuşur, “bizim tankımızı kaybettik” denir. “Bizim” kelimesi rastlantı değildir. Tankın kaybı yalnızca bir araç kaybı değil bir güven kaybıdır, bazen bir dönüş yolunun kaybıdır. Tankın içinde geçirilen zaman bir anda yok olabilir, metal yanar, lastik yanar, cephane patlar. İçeride kalanlar için bu yalnızca fiziksel bir yıkım değil aynı zamanda zihinsel bir kesintidir. Kapalı bir mekânın sesi, kokusu, karanlığı ve gerginliği hafızaya kazınır. Bazıları için tanktan çıkmak kurtuluş gibi gelir, bazıları içinse daha büyük bir boşluk yaratır, çünkü dışarısı daha aydınlıktır ama daha savunmasızdır.

Bu noktada denizcilik geleneğiyle kurulan paralellik açıklayıcıdır. Gemilere isim verme uzun bir tarihsel geleneğe dayanır. Gemi içinde yaşanan bir mekândır. Gemi bir yandan silah bir yandan ev gibidir ve bu sebeple mürettebat gemiyle bağ kurar. Tank karada benzer bir rol üstlenir. Bu benzerlik, isim vermenin rastgele bir heves olmadığını gösterir. İnsan kendisini emanet ettiği mekanizmaya isim verir. İsim bağ kurmanın en eski aracıdır. İsim varsa hikâye vardır. Hikâye varsa dayanmak daha mümkündür.

Bu çerçeve içinde Fury iyi bir örnek olarak ortaya çıkar. Film tankı dekor gibi kullanmaz. Tank hikâyenin mekânıdır. Mürettebatın dili, tankın içindeki hayat, dar alanın baskısı, gürültü ve gerilim filmin esas malzemesine dönüşür. Tankın adı mürettebatın kimliğiyle birleşir. Tank zarar gördükçe yalnızca bir araç değil bir dünya zarar görür. Bu sahne dili, tankların yalnızca ateş eden mekanizmalar olmadığını aynı zamanda insanı içine alan kapalı mekânlar olduğunu görünür kılar. Film tank isimlendirmesini romantik bir süs gibi kullanmaz. Bunu bir ruh hali olarak gösterir ve çelik bir kutunun içinde ayakta kalmaya çalışan insanların bu kutuya anlam yükleme zorunluluğunu hissettirir.

Bütün mürettebatlar aynı biçimde bağ kurmaz. Bazıları bilerek bağ kurmaz, isim yazmaz, lakap takmaz, tanktan söz ederken tankı bir varlık gibi konuşturmaz. O çelik kutuya anlam yüklerse o anlamın kendisini içeriden bağlayacağını düşünür. Tankı sayıyla, kodla, rutinle tutar. Bu mesafe çoğu zaman disiplin gösterisi değildir, kendini koruma biçimidir. Bazı insanlar bağ kurarak kendisini korur bazı insanlar da bağ kurmayarak ve mesafe koyarak korur.

Türkiye boyutuna gelince, burada belirgin bir fark ortaya çıkar. Türkiye’de tanklara isim verme pratiği Batı ordularındaki gibi sistematik ve yaygın bir gelenek haline gelmemiştir. Bu, hiçbir zaman hiçbir tank üzerinde yazı görülmediği anlamına gelmez. Birlik içi lakaplar, çağrı adları, zaman zaman geçici yazılar görülebilir. Fakat kalıcı, kamusal ve görünür bir isim kültürü oluşmamıştır. Bunun arkasında teknik düzen kadar askerî zihniyet de vardır. Türk askerî geleneğinde araçtan çok görev, makineden çok birlik öne çıkar. Disiplin, hiyerarşi ve resmiyet güçlüdür. Araç değişir, mürettebat değişir, görev değişir. Bu döngü içinde tank bir şahsiyet gibi değil birliğin emrindeki bir mekanizma gibi algılanır. Bu yüzden Batı’da tank üzerinde görülen isimlerin, resimlerin ve bireysel izlerin yerini Türkiye’de daha çok kısa temenniler, dua ifadeleri, millî işaretler ve görev dilinin daha ölçülü çerçevesi alır. Makineye kimlik vermekten çok, göreve anlam yüklemek öne çıkar. Bu fark, tankın kendisinden değil onu kuşatan kültürel düzenin önceliklerinden doğar.

Tankın üstündeki ismin bazen bir hatıra, bazen bir meydan okuma, bazen bir şaka, bazen bir küfür, bazen bir memleket işareti olabileceğini gösterirken, aslında bize daha büyük bir şeyi anlatır. Tankın üstündeki yazılar çeliğin üstündeki lekeler değil insan zihninin bıraktığı izlerdir. Modern savaş insanı mekanizmalara bağlar ve onu mekanizmaların içinde yaşatır. İnsan da bu koşullarda insan kalmanın yollarını arar. Kimi zaman bir kelimeyle, kimi zaman bir çizgiyle, kimi zaman sessiz bir mesafeyle. Tank yürür, savaş biter, metal paslanır, fakat bir tankın üstüne yazılmış kelime o anın gerçeğini uzun süre taşımaya devam eder, çünkü kelime yalnızca bir etiket değil yaşanmışlığın kaydıdır. Bu yüzden tanklara verilen isim bir ayrıntı değildir. Modern savaşın içinde insanın kendisini koruma çabasının sessiz ama inatçı bir kaydıdır.