Fyodor Dostoyevski’nin Yeraltından Notlar adlı eseri, insanın kendi iç dünyasıyla verdiği mücadeleyi en çıplak biçimde ortaya koyan metinlerden biridir. Yeraltı Adamı yalnızca toplumdan uzaklaşmış bir karakter değildir; aynı zamanda kendi gururu, kırgınlığı ve sevgisizliğiyle savaşan bir insandır. Dostoyevski bu karakter aracılığıyla insanın kendi içine kapanmasını, kendini affedememesini ve bunun hayatını nasıl karanlığa sürüklediğini gösterir.

Yeraltı adamının, “şimdi şöyle diyeceksiniz:” ile başladığı her cümlede gerçekten öyle dedim. Bu durum, Dostoyevski’nin psikoloji alanı üzerindeki ustalığını hatırlattığı gibi; insanı büyüleyen bir yan da barındırıyor içerisinde.

Anladığım kadarıyla Yeraltından Notlar’ın vermek istediği kilit mesaja göre, sevgisizlik ve affedememe insanı uçuruma sürükler. Bu yalnızca başkalarını sevememe ve affedememe durumu değil, kendini de sevememe ve affedememe durumudur. Ayrıca kendine karşı olumlu duygular barındırmayan kimse, kendi adına iyi bir şey yapmaz. İnsan sevdiği için iyilik yapar. İyilik sevgisi, insan sevgisi, Tanrı sevgisi, ahlak sevgisi, özsevgi insana iyilik yaptırır.

Yeraltı adamında sevgi parıltısı görseniz de bunun gerçek olmayacağını tahmin edebiliyorsunuz. Bu durumda, ‘insan önce kendisini affedip sevmeli, daha sonra da bütün dünyaya kendine baktığı gibi bakmalıdır’ verildiğini hissetmek mümkün. İncil’de yazan “Komşunu kendin gibi sev.” sözünü hatırlamakta fayda var.

İntikamcıların mutlu olamayacağına, sevgisizlerin dostluk kuramayacağına dair anektodlar insanı derinden etkiliyor. Yeraltı adam da bunların farkındadır ama içindeki iyi duyguların yoksunluğu onu kötü eylemleri gerçekleştirmeye itmektedir.  Kendisine yer yer dostluğu ve aşkı yakıştırsa da bunların gereğini asla yerine getirmez.

İnsan kendisine karşı kızgın ve kendisine karşı sevgisizse, benliğini yapması gerekenleri yapmayarak cezalandıracaktır.