Bir milletin melalini söyler derin derin

Derya, önünde çırpınarak Dolmabahçenin.

Her yıl aynı dakikada zaman durur. Saat dokuzu beş geçe siren sesleri yükselir

gökyüzüne, vatan bir an nefesini tutar ve biz, Cumhuriyet'in evlatları, olduğumuz yerde

kalırız. Sonra sirenler susar, hayat yeniden başlar. Ama o susuşun içinden her yıl aynı

ses geçip gider: "En mesut Türkler, Atatürk yaşarken ölmüş olanlardır.

Ömrümüzün ve Türk tarihinin en acı yasını tutmak talihsizliği bize düştü."

O yas, seksen sekiz yıldır kuşaktan kuşağa bize de düşüyor. Ama biz o günleri

görmedik. Onu son kez görenler de çoktan aramızdan ayrıldı. Elimizde birkaç tanığın

satırları, yatın, sarayın ve zırhlının kayıtlarıyla o sabahın ertesi günü yayımlanmış bir

ağıt kaldı. Bu yazı o satırlardan kendine yol açıp bir hayatın son mevsiminin çevresinde

dolaşmak istiyor. Bir tavaf bu: yavaş, sessiz ve saygılı. Ama bir emanetin çevresinde

dönen her tavaf gibi, içinde bir bağlılık da taşıyor. Sarayın kıyısından doğduğu şehre,

oradan denize ve başkente uzanacak, sonunda yine aynı denize dönecek. Her durakta

biraz bekleyip ağıtın bir beytiyle yolumuza devam edeceğiz.

Tavaf denizden başlıyor, çünkü o yaz her şey denizdeydi.

Hastalığın ilk ağır işaretleri yılın başında, Yalova'da görülmüştü. Doktorlar istirahat

istedi, o ise o yıl en çok düşündüğü meseleyi bırakmadı. Mayıs'ta, doktorların itirazına

rağmen Mersin'e ve Adana'ya gitti. Gezi Hatay meselesinin en gergin günlerine rastladı

ve döndüğünde hastalık ağırlaşmıştı. Bedeni dinlenmek istiyordu; o ise şahsi meselesi

saydığı Hatay'dan gelecek haberi bekliyordu.

Savarona Dolmabahçe'nin önünde demirliydi. Atatürk 1 Haziran'da bu yata çıkmış, elli

altı gün boyunca karaya ayak basmamıştı. Doktorlar deniz havasından medet umarken

onun gözü güneydeydi: Misak-ı Millî'nin sınırları içinde sayıldığı hâlde Fransız mandası

altında kalan Türk yurdunda yaşayan Türkler yıllardır bir cevap bekliyordu ve o cevap

gelmeden karaya dönmek istemiyordu. Haziran'da Fransa'dan Profesör Fiessinger

getirildi, konsültasyon doktorların korktuğu teşhisi doğruladı. Yatın salonu o yaz hasta

odasıyla devlet dairesi arasında gidip geliyordu. Kitap okuyor, plak dinliyor, ziyaretçi

kabul ediyordu. Başvekil Celal Bayar yata gelip devlet işlerini arz ediyor, Bakanlar

Kurulu güvertede toplanıyor, Hatay'dan gelen her haber o salonda okunuyordu. Beden

zayıfladıkça zihin, güneydeki sancağın her adımını izliyordu. 4 Temmuz'da Fransa ile

yapılan anlaşma yürürlüğe girdi, ertesi gün Türk askerleri İskenderun'daydı. Yıllarca

“hayır” diyen bir devletin karşısında, hasta yatağından yürütülen dava bitmişti. Onun

gözünde vatan bir milletin onuruydu ve o onurun bir karışı bile pazarlığa açık değildi.

Doktorlarına dönüp o zaman söylediği söz hâlâ kulaklardadır: “Ev ödevim bitti. Beni

şimdi tedaviye başlayabilirsiniz!”

Doktorlar yirmi gündür “gidelim” diyordu. Vakit gelmişti, ama gitmek artık kolay

değildi. “Bir deneyelim,” dedi, “taşınabilecek miyim?” Dört kişi onu oturduğu yerden

kaldırmaya çalıştı. Oturamadı. Beden o kadar erimişti ki kemikleri acıyordu. Sonunda

onu uzattılar. Bir kanepenin üzerinde, yatın merdiveninden aşağıya, bekleyen Acar

motorbotuna indirdiler.

25 Temmuz 1938, pazartesi, gece yarısı. Dolmabahçe'nin bütün ışıkları söndürüldü.

Mehmetçiğin onu bu hâlde görmesini istemiyordu. Askerinin hafızasında bir kanepenin

üzerindeki hasta değil, Büyük Taarruz sabahının Mustafa Kemal Paşa'sı kalmalıydı.

Hasan Rıza Soyak nöbetçi kulübelerine koştu, askerler bir bahaneyle uzaklaştırıldı.

Ama karada alınan önlemi deniz dinlemedi. Motor zifiri karanlıkta kıyıya doğru

süzülürken Savarona'nın dibinde sular kabardı ve kendi eliyle donanmaya kattığı iki

denizaltı yüzeye çıktı. Bütün mürettebat güverteye dizilmiş, karanlığın içinde esas

duruşta bekliyordu. Onları gördü. Elini kaldırdı ve “Allahaısmarladık” dedi.

Karanlık suyun üstünde gür bir “Sağ ol!” patladı. Bir askerin komutanına verdiği o kısa

cevaptı bu, ama o gece kelimenin içindeki dilek hiç olmadığı kadar ağırdı. Bu,

askerlerine son bakışıydı.

Dolmabahçe o gece onu sessizce içine aldı. Bundan sonra dünyası, yatağıyla karşıdaki

banyo arasındaki birkaç adıma sığacaktı; bir süre sonra o kısa yol için lastik tekerlekli

bir araba getirildi. Orduları uçtan uca yürütmüş adımlar şimdi birkaç metreyi sayıyordu,

ama o birkaç metrenin içinde devletin yükü taşınmaya devam etti. Kapı aralanır, bir

evrak gelir, bir haber okunur, bir karar verilirdi. Hastalık bedenin sınırlarını

daraltıyordu, zihnin sınırlarına ise dokunamıyordu. Pencerenin ötesinde Boğaz her

zamanki gibi akıyordu.

Gönlümde eski hâtıralar, eyledim tavaf,

Artık o doğmuyor diye muzlimdi her taraf.

Yaz bitti, sarayın pencerelerine eylül ışığı düştü. 2 Eylül'de Hatay Millet Meclisi ilk kez

toplandı. Üç gün sonra, 5 Eylül'de, o da kendi eliyle vasiyetini yazdı. Doktorlar

ameliyatın tehlikeli olacağı kanaatindeydi; Eylül'ün sonlarında karnında biriken sıvı

yeniden alındı. Beden her hafta biraz daha yoruluyordu, ama kalem hâlâ onun elindeydi.

Bir devlet kurucusunun vasiyetinden taht, hanedan ya da unvan beklenir; bu vasiyette

bunların hiçbiri yoktu. Malını Cumhuriyet Halk Partisi'ne bıraktı. Gelirinden kız kardeşi

Makbule'ye ve manevi evlatlarına pay ayırdı, İsmet İnönü'nün çocuklarının okumasını

istedi. Geriye kalanı her yıl yarı yarıya kurduğu iki kuruma verdi: biri milletin

geçmişini, öteki dilini araştıracaktı. Bir ömür boyu geleceği kurmuş adam son mirasını

hafızaya ve kelimelere bırakıyordu. Bir milletin kendi tarihini kendi eliyle yazmadan,

kendi dilini kendi sesiyle konuşmadan gerçekten bağımsız olamayacağına inanmıştı;

ona göre milliyet dilde, tarihte, kaderde ve paylaşılan ülküde yaşardı. Vasiyeti, bu

inancın son ve en sade cümlesiydi. 6 Ekim'de vasiyeti notere teslim ederken söylediği

cümle bir hukuk metni kadar kuru, bir veda kadar ağırdı: “Bu benim vasiyetimdir. İcap

ettiği zaman lütfen kanuni muamelesini yaparsınız.”

On gün sonra beden ilk kez teslim olur gibi oldu. 16 Ekim'de derin bir komaya girdi;

sarayın koridorlarında günlerce fısıltıyla konuşuldu, memleket yokluğun eşiğine geldi.

20 Ekim sabahı gözlerini açtı ve yanındaki Hasan Rıza Soyak'a yorgun ama muzip bir

sesle seslendi: “Gel bakalım, ne dersin; biz gittik, geldik!” Gitmiş ve gelmişti. Uyanır

uyanmaz gazeteleri, devlet işlerini sordu. İngiliz büyükelçisi o hafta Londra'ya yazdığı

raporda krizin iradenin gücüyle atlatıldığını not ederken, artık günlerin değil haftaların

sayıldığını da ekliyordu. Yine de o, bir milletin içinden yükselen “olur mu?” sorusuna

bir kez daha “olmaz” demişti.

Düşsün olur mu toprağa göçmüş cihan gibi,

Sönsün o mavi gözleri bir asuman gibi

29 Ekim 1938. Cumhuriyet on beş yaşına giriyordu ve onu kuran adam on beşinci

bayramı sarayın odasında, yatağında karşıladı. Ankara'da, Hipodrom'da ordu geçit için

dizilmişti. Hasan Rıza Soyak'a söyleyerek yazdırdığı mesajı geçitten önce Başvekil

Celal Bayar okudu. Bayramın sesi Ankara'da yükseliyordu, sahibinin sesi ise İstanbul'da

bir odaya sığmıştı.

O gün sarayın önünden bir vapur geçti, güvertesinden İstiklal Marşı yükseliyordu. Ses

Boğaz'ın suyunu aşıp yatağın başucuna kadar ulaştı. Dinledi, sonra odadakilerin

duyabileceği kadar alçak bir sesle konuştu: “Seviniyorlar... Sevinecekler tabii.

Sevinmekte haklıdırlar. On beş yıl Cumhuriyet...” Cümlenin gerisini söylemesine gerek

yoktu; o on beş yıl, esaretin eşiğinden dönen bir milletin kendi meclisi, bayrağı ve

diliyle yeniden ayağa kalktığı yıllardı. Kendi sesi kısılmıştı ama kurduğu Cumhuriyet'in

sesi o vapurun güvertesinden ona geri dönüyordu.

Üç gün sonra, 1 Kasım'da, Ankara'da Meclis yeni yasama yılına başladı. Takvim, on altı

yıl önce saltanatın kaldırıldığı günü gösteriyordu. 23 Nisan 1920'de, savaşın ortasında

bir avuç mebusla o meclisi kuran tok, madenî ses, yeni yılları çoğunlukla kendi

nutkuyla açmıştı. O sabah kürsüde yine Başvekil Celal Bayar vardı; nutku

Cumhurbaşkanı'ndan aldığı emirle okuyacağını söyledi. Nutkun sahibi yüzlerce

kilometre ötede yatıyordu, ama meclisin temelinde onun koyduğu ilke duruyordu:

Hâkimiyet, kayıtsız şartsız milletindir. Ses eksikti, egemenlik yerindeydi.

Nutuk bir yılın hesabını veriyordu; içindeki bir cümleyle de bir ömrün son davası

kapandı: “Sonunda Hatay, Millet Meclisine ve bağımsızlığına kavuştu.” Savarona'nın

salonunda “ev ödevi” diye andığı mesele şimdi başkasının sesiyle Meclis kürsüsünden

ilan ediliyordu. Son cümle meclise yöneltilmiş bir dilekti: “Büyük Kamutay, şimdiye

kadar olduğu gibi bütün işlerinizde başarılar dilerim.”

O gün Meclis'te cümlelerin hepsi yerli yerindeydi, eksik olan sesti. Kurtuluş'un en

karanlık günlerinde milletine “Ya istiklal, ya ölüm” diyen, Sakarya'nın ardından yol

gösteren ses şimdi kâğıttaki kelimelere emanet edilmişti. Kelimeler onundu, ama nefes

başkasının. Mebuslar dinlerken belki de duyamadıkları o sesi düşündüler. Yine de bir

milletin kendi meclisinde kendi kaderini konuşması, o sesin en büyük eseri olarak

sahibine ihtiyaç duymadan ayakta duruyordu.

Sussun o mavera konuşan madenî sada,

Dursun olur mu hilkate bir fahr olan zekâ?

Hatay'ın adı Meclis'te yankılanırken hayatının en başındaki şehir haritada çoktan başka bir

renge boyanmıştı. Son davasını verdiği topraktan kaybettiği ilk toprağa uzanan yol, bir

ömrün bütün hikâyesini taşıyordu.

Mustafa Kemal 1881'de Selanik'te doğdu; Rumeli'nin denize açılan kapısında, Balkan

dillerinin birbirine karıştığı bir liman şehrinde büyüdü. Henüz genç bir subayken, bir gece

en yakın arkadaşının yanında içinden taşan soruyu yüksek sesle sordu: “Ah Selanik, seni

bir daha Türk olarak görecek miyim?” Ali Fuat başını çevirdiğinde onun ağladığını

gördü, altın sarısı saçlarını okşayıp teselli etmeye çalıştı. Yıllar sonra o geceyi anlatırken,

ortak hayatları boyunca onu bu kadar duygulanmış hiç görmediğini yazacaktı.

Soru cevabını 8 Kasım 1912'de buldu: beş asra yakın Türk yurdu olan Selanik, Yunan

ordusuna teslim edildi. Şehirle birlikte bir çocukluk, bir mahalle, bir mezarlık da elden çıktı.

Doğduğu şehir artık onun değildi. Balkan Savaşı başladığında Trablusgarp'taydı;

döndüğünde Gelibolu'da, Bolayır'da savaştı. Annesi Zübeyde Hanım ile kız kardeşi

Makbule, artık Türk toprağı olmayan Selanik'ten çıkıp İstanbul'a geldi ve Beşiktaş'ta,

Akaretler'deki bir eve yerleşti. Annesi göçmen olmuştu. Akaretler'in yokuşu, oğlunun yirmi

altı yıl sonra son günlerini geçireceği sarayın birkaç sokak gerisinden aynı denize

bakıyordu.

Rumeli'den kopup gelen yüz binler gibi o da yurdunu kaybetmişti, fakat bu kaybı bir inşanın

başlangıcına çevirdi. Selanik'in kapısını kapatan tarih Samsun'da, Sakarya'da,

Dumlupınar'da yeni kapılar açtı. Bir vatan kaybeden çocuk, bir millete vatan bahşetti. O

vatanın son parçası Hatay'ın yolunu da hasta yatağından açtı. Kurduğu millet Türk

milletiydi: Rumeli'den, Kafkasya'dan, Anadolu'nun bağrından gelip aynı dili konuşan, tarihi

ve kaderi paylaşan, hatıraları ve acıları ortak olup aynı bayrağın altında aynı ülküye

bağlananların milleti. Türklük onun için övünç olduğu kadar yükümlülüktü: dili yaşatmak,

tarihi kendi eliyle yazmak, istikbali kendi alın teriyle kurmak. “Ne mutlu Türküm diyene”

derken bu milletin her evladına Türk olmanın gururunu ve sorumluluğunu birlikte

uzatıyordu.

Göçmenin iki vatanı olur, kaybettiği ve kurduğu. Kaybettiğine her zaman bir hasretle bakar,

kurduğuna her zaman bir titizlikle. Bir sınır taşı için bu kadar direnmesi, sancağın hesabını

son nefesine kadar kapatmak istemesi belki de bundandı. Çünkü kaybetmenin ne demek

olduğunu, bir yurdun bir sabah başka bir bayrağın altında uyanmasının ne demek olduğunu

çocukluğunun sokaklarından biliyordu.

Kasım'ın ilk günlerinde Hatay'dan enginar istendi; iştah mıydı, özlem miydi, yoksa son

davasının toprağından bir tat mı, bilinmez. Enginar yola çıktı ama geç kaldı. Ve yine bir 8

Kasım akşamı geldi: Selanik'in teslim edildiği günün yirmi altıncı yıl dönümü.

Bir meş'aleydi neş'esi her bezme nur olur,

Bir harikaydı benliği bir mülkü doldurur.

O akşam durumu ağırlaştı. Başucunda bekleyen hekimlerden Neşet Ömer İrdelp'e son

kez döndü; ağzından çıkan son söz bir selamın karşılığıydı: “Aleykümesselâm.” Ömrü

boyunca milletine, askerine, meclisine selam vermiş adam, son sözünde bir selamı

alıyordu. Sanki bir milletin ona uzattığı selamı alıyordu. Ardından ikinci komaya girdi

ve bu kez geri dönmedi.

İki gün boyunca memleket resmî raporları okudu, kapıların ardında doktorlar nöbetleşe

bekledi. Sarayın önünde deniz her sonbaharki gibi gri ve sabırlıydı. Şehir sokaklarda

fısıltıyla konuşuyor, gazetelerin her baskısında aynı satırları arıyordu. Herkes biliyordu,

ama kimse söylemiyordu.

Ekim'de bir kez gidip gelmişti. Memleket bu kez de “Biz gittik, geldik!” diyecek o

yorgun, muzip sesi bekledi. Anadolu köylerinde, Rumeli'den gelmiş göçmen evlerinde,

Ankara'nın devlet dairelerinde, okul sıralarında aynı dua dolaştı. Ama bu kez kapı

aralanmadı, o ses gelmedi. Bir milletin bütün dualarına rağmen geceler geçti ve o sabah

geldi.

10 Kasım 1938, perşembe. Saat dokuzu beş geçe. Türk milleti babasını kaybetti...

Elli yedi yaşındaydı. Selanik'te bir evde başlayan ömür Boğaz'ın kıyısında, sarayın bir

odasında tamamlandı. Arada imparatorluğun çöküşü, milletin dirilişi ve Cumhuriyet'in

doğuşu vardı; elli yedi yıla bir asrın yükü sığmıştı. Yastıkta bir yorgunluk, bir solgunluk

ve bir ışık kaldı. Birkaç dakika önce bir milletin kalbinin attığı oda, şimdi yalnızca bir

odaydı. Sarayın önünde Boğaz, hiçbir şey olmamış gibi akmaya devam ediyordu. Belki

de dünyanın en acımasız sükûneti buydu.

Son günlerinde başucundan ayrılmayanlardan biri Salih Bozok'tu. O da 1881'de

Selanik'te doğmuş, aynı mahallede büyümüş, Manastır'da aynı okulun sıralarında

oturmuş ve Selanik'ten o odaya uzanan yolun bütün duraklarında yanında olmuştu. O

sabah çocukluğunu paylaştığı adamın ardından Selanik'i ikinci kez kaybetti. Acısı o

kadar ağırdı ki aynı gün kendi canına kıymaya kalkıştı. Kurtarıldı ama o günün yarası,

iki buçuk yıl sonraki ölümüne kadar onunla kaldı.

Haber saraydan şehre, şehirden bütün memlekete yayıldı ve yas ilan edildi. Bir annenin,

bir askerin, bir öğrencinin yüzüne aynı sessizlik çöktü. Zaman o dakikada durdu; o

odada olduğu kadar, ondan sonra gelen bütün kuşakların saatlerinde de...

Eyvah o varlığın bize kalmış fesanesi,

Yastıkta bir ışık yele, arslan nişanesi.

Devlet ertesi gün kendi kurumlarıyla ayağa kalktı. 11 Kasım’da Meclis toplandı ve

İsmet İnönü’yü Cumhurbaşkanı seçti. Kurucusunu kaybeden devlet, yeni başını onun

açtığı mecliste, sükûnet içinde seçmişti. Bu belki de onun en sessiz zaferiydi. Çünkü

kurduğu şey, bir milletin kendi kendini yönettiği bir cumhuriyetti ve sahibinin ardından

da yoluna devam ediyordu. Ona göre şahıslar gelip geçerdi, Türkiye Cumhuriyeti ise

ilelebet yaşayacaktı.

14 Kasım'da naaş sarayın Muayede Salonu'ndaki katafalka konuldu. 16, 17 ve 18 Kasım

günlerinde İstanbul sarayın kapısından içeri aktı; gözü yaşlı bir insan seli koridorlardan

geçti. Kimi asker selamı verdi, kimi yalnızca baktı, kimi baktığı yerde kalakaldı. Her

gelen kendi payına düşen birkaç saniyelik vedayı yapıp yerini bir başkasına bırakıyordu.

Padişahlar için yapılmış o büyük salon belki ilk kez bu kadar kalabalık, belki ilk kez bu

kadar sessizdi.

Bu sarayın onunla garip bir hafızası vardı. 1856'da Sultan Abdülmecid'in yaptırdığı

Dolmabahçe imparatorluğun son büyük sarayıydı ve son halife, hilafetin kaldırıldığı

Mart 1924'te buradan ayrılmıştı. Mustafa Kemal 16 Mayıs 1919'da Bandırma vapuruyla

İstanbul'dan ayrıldığında şehir işgal donanmalarının gölgesindeydi. Sekiz yıl sonra,

1927 yazında Cumhuriyet'in reisi olarak döndüğünde bu sarayda kaldı; saltanatın sarayı

artık milletin konuğunu ağırlıyordu. Şimdi o konuk, sarayın büyük salonunda milletiyle

vedalaşıyordu.

Temmuz'da kimse görmesin diye ışıklar söndürülerek karaya çıkarılan adamı şimdi

bütün şehir görmeye geliyordu. Kapıdan çıkanlar Boğaz'a döndüğünde Kasım akşamı

erkenden iniyor, gün batımı suya kızıl bir ışık düşürüyor, gözler denizden göğe

kalkıyordu.

Karşımda servilik ve gurubun vuran alı,

Göklerde şimdi Çankayanın şanlı Kartalı...

19 Kasım sabahı top arabası Dolmabahçe'nin kapısından çıktı; on iki general çekiyordu.

Fındıklı'dan, Tophane'den, Karaköy'den, Eminönü'nden ve Sirkeci'den geçip

Gülhane'nin ağaçları arasından Sarayburnu'na indi. Yol boyunca Boğaz'da demirli bir

zırhlı beş dakikada bir top attı. Öğleden sonra tabut Zafer muhribine, oradan da onu

bekleyen zırhlıya alındı. Geminin adı Yavuz'du.

Yavuz eski bir kahramandı. İlk adı Goeben'di; 1914 yazında İngiliz gemilerinden

kaçarak Çanakkale'ye sığınmış ve Türk bayrağını çekmişti. O sonbahar Karadeniz'deki

baskınla bir imparatorluğu son savaşına taşıyan filonun içindeydi. Savaş bittiğinde

topları sökülmüş, yaralı bir hâlde İzmit Körfezi'nde yatıyordu. Gazi 1925'te bu zırhlıya

çıktığında söylediği söz bir devletin hikâyesini de özetliyordu: “Şimdiye kadar Yavuz,

Türk bayraklı bir Alman gemisiydi.” Tam bağımsızlığın özü bu cümledeydi; bayrak

yetmez, kararın da milletin olması gerekirdi. Ardından gemiyi milletin ihtiyacı olan

sağlam ve güçlü bir zırhlı hâline getireceklerini söyledi. Yavuz Gölcük'te onarıldı, Gazi

7 Aralık 1929'da onarımı yerinde gördü ve gemi 1930'da Cumhuriyet donanmasının

amiral gemisi olarak yeniden denize indi. Bir zamanlar bu gemiyle uzun bir yolculuğa

çıkmak istediğini söylemişti. O yolculuk 19 Kasım 1938'de yapıldı; on üç yıl önce

yaralı hâliyle ziyaret ettiği zırhlı şimdi onu kendi güvertesinde taşıyordu.

Tabut güvertede, 28 santimlik topun önüne konuldu. Yavuz yüz bir pare top attı;

Haydarpaşa önünde demirli İngiliz, Fransız, Alman, Sovyet, Romen ve Yunan savaş

gemileri yirmi birer atışla karşılık verdi. Yirmi yıl önce bu sulara işgal donanması

olarak giren bayrakların bir kısmı şimdi yarıya inmiş hâlde selam duruyordu. Bu milleti

paylaşmak için masaya oturanların gemileri, o milletin bağımsızlığını kuran adamın

önünde bayrak indiriyordu. Birbirine ateş açmış donanmalar o gün aynı saftaydı ve

hepsi aynı yöne dönmüştü.

Deniz onun hayatında hep bir eşik olmuştu. İşgal günlerinde İstanbul'dan vapurla çıkıp

Anadolu'ya denizden geçmiş, son yazını Hatay'ın haberlerini bekleyerek yatın

güvertesinde geçirmiş, saraya da gece karanlığında denizden girmişti. Şimdi son kez

denizdeydi, selam topları arasında, bir zırhlının güvertesinde. Marmara'nın suyu o gün

bir milletin gözyaşı kadar ağırdı.

Saat 15.36'da filo İstanbul'dan ayrıldı. Önde Yavuz vardı; en arkadan, yazın elli altı gün

onu taşımış olan Savarona geliyordu. Bir vapur aileyi ve devlet erkânını, Adalar hattının

dört vapuru da törene katılmak isteyen halkı taşıyordu. Yavuz Darıca'ya kadar dakikada

bir matem topu attı, Darıca açıklarında yabancı gemiler yanından geçip son selamlarını

verdi. Akşam tabut İzmit'te karaya çıkarıldı ve tren aynı gece Ankara'ya doğru yola

koyuldu. Büyük Ata'nın istediği o uzun yolculuk, dört saati biraz aşan bir deniz yolu

olmuştu.

Ey eski kahramanları, geçmiş asırların!

Gaziye ihtiram ile kalkın ve toplanın.

Tren gece boyunca Anadolu'yu geçti ve 20 Kasım sabahı Ankara Garı'na girdiğinde

şehir onu bekliyordu. 27 Aralık 1919'da bir avuç arkadaşıyla geldiği bozkır kasabası,

şimdi kurduğu devletin başkenti olarak onu son kez karşılıyordu.

21 Kasım'da kortej Meclis'in önünden yola çıktı. Top arabasını seksen asker çekiyor,

yanında on iki general yürüyordu. Generallerden biri İstiklal Madalyası'nı taşıyordu:

işgal yıllarında İstanbul hükümeti onu idama mahkûm etmiş, bu madalyayı ise milletin

meclisi vermişti. Şimdi madalya, sahibinin önünde son kez onun adına yürüyordu.

Arkadan çocukluğundan geriye kalan tek kardeşi Makbule geliyordu; Selanik'ten

göçmen olarak çıkan kız, ağabeyinin tabutunu başkentin sokaklarında izliyordu.

Ardından İsmet İnönü, Meclis Reisi Abdülhalik Renda, Başvekil Celal Bayar, Mareşal

Fevzi Çakmak ve yabancı devletlerin temsilcileri yürüyordu. Yollar köylüsüyle,

işçisiyle, öğrencisiyle, uğruna bir devlet kurduğu halkla doluydu. Kortej Etnografya

Müzesi'ne ulaştı ve naaş orada hazırlanan geçici kabre konuldu. Vasiyetinde milletin

geçmişini araştırsın diye pay ayıran adam, on beş yıl boyunca o geçmişin emanetleri

arasında yatacaktı.

Aynı gün saat on altıda bütün memleket üç dakika sustu. Fabrika düdükleri çaldı,

meydanlardaki hoparlörlerden Ankara Radyosu dinlendi. Samsun'da ve Yozgat'ta

yağmur yağıyordu, kalabalıklar yine de dağılmadı. Samsun'da susuşun ardından altı

meşaleyi üç kız ve üç erkek çocuk yaktı; Siirt'te vali sözlerine “Ey Türk Milleti, başın

sağ olsun” diye başladı. Dokuzu beş geçe tek bir odada duran zaman, on bir gün sonra

bütün memlekette birlikte durdu. Kasım güneşi Ankara'nın üzerinde alçalırken bir millet

saf bağlamış, selama durmuştu.

Saf bağlayıp selâma durun hep! Odur gelen.

Türk ırkının muhabbeti üstünde yükselen.

O Temmuz gecesi onu yattan saraya taşıyan Acar motorbotu bugün Çanakkale'de, Deniz

Müzesi'nde, adının ilk kez efsaneye dönüştüğü Boğaz'ın kıyısında duruyor. 1915

baharında Arıburnu'nda, o yazın Ağustos'unda Anafartalar'da savaşan subayı yirmi üç

yıl sonra denizden karaya son kez çıkaran tekne, o savaşın şehrinde ziyaretçilerini

bekliyor. Yavuz ise yıllar sonra sökülüp hurdaya ayrıldı. Artık yalnızca kayıtlarda ve

hatıralarda yüzüyor. Biri onu denizden karaya, öteki karadan denize taşıdı. Arada,

Dolmabahçe'de geçen yüz sekiz gün vardı.

Biz o günleri görmedik. Ama bu memleketin pek çok evinde bir Selanik, bir Üsküp, bir

Manastır; bir Rumeli hikâyesi saklıdır. Dedelerimizin, ninelerimizin bir kısmı da

Zübeyde Hanım gibi bir gün eşyalarını toplayıp yola çıkmış, yurdunu geride bırakmıştı.

O kaybın ardından onlara yeni bir vatan bahşeden de kendisi bir göçmen çocuğuydu.

Bize kalan, kaybedilenin hüznünü unutmadan kurulanın sorumluluğunu taşımak; Türk

istiklalini ve Cumhuriyetini ilelebet payidar kılmaktır.

O, hasta yatağında bile sancağın hesabını kapatmadan rahat etmedi. Vasiyetini bir tahta

bırakmadı, tarihe ve dile bıraktı. Meclisine bir emir bırakmadı, bir dilek bıraktı. Bizden

de bir yemin, bir slogan ya da yalnızca bir gözyaşı istemiyor. İnkılapların ve

Cumhuriyet'in sahibi ve bekçisi olmamızı, bu emaneti en kıymetli hazinemiz bilip ona

dokunacak en küçük kıpırtıya karşı uyanık durmamızı istiyor. Yabancı eşiklerde medet

aramadan, muhtaç olduğumuz o sarsılmaz kudreti kendi özümüzde, damarlarımızdaki

asil kanda aramamızı istiyor. Ve durmamamızı. Çünkü inkılap, aklın ve bilimin ışığında,

tam bağımsız ve aydınlık bir Türkiye'ye doğru her kuşağın yeniden sahiplendiği bir

yürüyüştür.

Cumhuriyet'in onuncu yılında, 1933'te, milletine okuyacağı nutkun kâğıdına kendi

eliyle bir cümle yazmıştı: “Bu söylediklerim hakikat olduğu gün, senden ve bütün

medeni beşeriyetten dileğim şudur: Beni hatırlayınız!” Sonra kâğıdı görenler rica

edince o cümlenin üstünü çizdi; bir millete her şeyini vermiş adam, karşılığında istediği

tek şeyi bile kendi eliyle sildi. Ama milletler, kendilerinden istenmeyeni de verir.

Seksen sekiz yıldır her 10 Kasım'da o silinmiş cümle bir milletin susuşunda yeniden

yazılıyor.

Hatırlıyoruz. Hatırlayacağız. İlelebet.

O dakikada bir yasın içinde dururuz, ama bir emanetin başında da dururuz. Başımızı

eğeriz, sonra kaldırırız ve işimize döneriz, çünkü onun bizden istediği de buydu. Yas bir

milleti durdurmak için değil, yürüyüşünü hatırlatmak içindir. Bu tavaf, onun hayatının

çevresinde dolaşıp başladığı yere, Dolmabahçe'nin önünde çırpınan denize döndü.

Deniz hâlâ söylüyor. Biz hâlâ dinliyoruz.

Ölmez evet gönüllere heykel kuran Atam,

Lâkin nedir içimdeki payansız inhidam?..