Beklemek, insanın zamanla kurduğu tuhaf ilişkilerden biri gibi düşünülebilir. Bir şeyi beklerken zaman, bazen olduğundan daha uzun, daha ağır ya da daha görünür hâle gelebilir. Saat ilerlerken zihnin aynı noktada kalması, zamanın yalnızca ölçülen bir şey olmaktan çıkıp hissedilen bir deneyime dönüşmesine yol açabilir. Belki de bu yüzden, bekleyiş sırasında elleri bir işle meşgul etmek insana bir tür eşlik sağlayabilir. Bir şey örmek, dikmek, yazmak, çizmek ya da tekrar tekrar aynı hareketi yapmak, beklenen şey henüz gerçekleşmemişken geçen zamanı görünür bir biçime dönüştürmenin yollarından biri olarak görülebilir. Homeros’un Odysseia’sındaki Penelope bu açıdan oldukça ilginç bir figür olarak karşımıza çıkar. Odysseus’un Troya Savaşı’na gidişinin ardından geçen uzun yıllar boyunca talipleriyle karşı karşıya kalan Penelope, kayınpederi Laertes için ördüğü kefeni tamamladıktan sonra yeniden evleneceğini söyler. Fakat gündüz ördüğü parçayı gece sökerek bu tamamlanma anını sürekli erteler. Pintoricchio’nun yaklaşık 1509 tarihli Penelope with the Suitors adlı freski de bu sahneyi merkeze alır. National Gallery’nin açıklamasına göre Penelope’nin gece ördüklerini sökmesi, onun taliplerine verdiği sözün gerçekleşmesini ertelemesini sağlar. Burada dokuma eylemine yalnızca bir el işi olarak bakmak yerine, bekleyişin zamanla kurduğu ilişkiyi düşünmek de mümkün olabilir. Penelope’nin yaptığı iş, bir bakıma, sonuca ulaşması beklenen bir işin bilerek tamamlanmaması üzerinden zaman kazanma biçimi olarak okunabilir. Üstelik bu hikâyede ilginç olan noktalardan biri, Penelope’nin bekleyişini tamamen edilgen bir hâlde geçirmemesi olabilir. O, elindeki iplik ve tezgâh aracılığıyla kendi zamanına küçük de olsa bir düzen vermeye çalışıyor gibi görülebilir. Örme eylemi burada yalnızca bir sonuca ulaşmak için yapılan bir iş olmaktan çıkıp, sonucun henüz gerçekleşmediği bir aralıkta sürdürülen bir uğraş hâline gelir. Belki de beklemek ile örmek arasındaki yakınlık biraz burada kurulabilir: Her ikisinde de insan, henüz elinde olmayan bir şeyle mevcut olan zaman arasında bir ilişki kurmaya çalışıyor gibidir.

İpliğin hikâyesi Penelope ile başlamaz; başka mitolojik anlatılarda da iplik, yön bulma, yaşam ve kader gibi farklı düşüncelerle yan yana gelir. Bunlardan biri Ariadne’nin Theseus’a verdiği ipliktir. Oxford Classical Dictionary’de aktarıldığı üzere Ariadne, Theseus’un Minotauros’u öldürdükten sonra Labirent’ten çıkabilmesi için ona bir yün ipliği verir; Theseus daha sonra Ariadne’yi Naksos’ta terk eder. Ariadne’nin ipliği, bir açıdan, içeriden dışarıya doğru kurulmuş bir yolun maddi karşılığı gibi okunabilir. Penelope’de iplik zamanın içinde kalmayı mümkün kılan bir araç gibi görünürken Ariadne’de yönünü kaybetmemeye yardımcı olan bir bağ olarak düşünülebilir. İki hikâye arasında doğrudan bir eşitlik kurmak elbette mümkün olmayabilir; yine de ikisinde de ipliğin yalnızca bir malzeme olmaktan daha geniş çağrışımlar taşıdığı söylenebilir. Birinde çözülmemek üzere yeniden sökülen bir iş, diğerinde ise geri dönüş yolunu hatırlatan bir iz vardır. Yunan ve Roma mitolojisindeki Moiralar, yani Klotho, Lakhesis ve Atropos da bu iplik imgesini başka bir alana taşır. Metropolitan Museum of Art’ın eser açıklamasında bu üç figür, yaşam ipliğini eğiren, ölçen ve kesen kader tanrıçaları olarak aktarılır. Bu anlatı, kader ile seçim arasındaki ilişkiyi düşünmek için güçlü bir metafor sunabilir. Eğer yaşam bir iplik olarak hayal ediliyorsa, ipin nereden geldiği, ne kadarının ölçüldüğü ve nerede kesildiği gibi sorular ister istemez insanın kendi payını da gündeme getirebilir. Bize verilen ipin uzunluğunu seçemediğimizi varsaysak bile, o iplikle nasıl bir düğüm atacağımız, onu nasıl bir desene dönüştüreceğimiz ya da hangi noktada çözmeye çalışacağımız üzerine düşünmek mümkün olabilir. Bu açıdan kader, yalnızca önceden hazırlanmış ve değişmez bir desen olarak değil, insanın karşılaştığı koşullar ile kendi seçimleri arasında şekillenen bir süreç şeklinde de yorumlanabilir. Belki mesele, kader ile özgür iradeden birini tamamen diğerinin karşısına koymak yerine, ikisinin aynı ipliğin üzerinde nasıl yan yana gelebileceğini düşünmektir.

İplik, mitolojik anlatıların dışında Anadolu’nun gündelik hayatında da oldukça somut bir karşılığa sahip olabilir. Özellikle kilimlere bakıldığında, dokumanın yalnızca ortaya çıkan görüntüsü değil, o görüntüyü meydana getiren uzun üretim süreci de düşünülebilir. George Washington University Museum and The Textile Museum’ın Anadolu kilimleri üzerine hazırladığı sergi bilgisinde, kilimlerin kadınlar tarafından çadırları ve deve kervanlarını süslemek amacıyla dokunduğu ve göçebe toplulukların yaşamına ilişkin kalıcı kayıtlar niteliği taşıdığı belirtilir. Bu nedenle bir kilime yalnızca renklerden ve motiflerden oluşan bir yüzey olarak bakmak yerine, onun arkasındaki zamanı, emeği ve üretim bilgisini de hesaba katmak başka bir okuma imkânı sağlayabilir. Dokuma sırasında tekrar edilen her hareket, belirli bir tekniğin öğrenilmesini ve sürdürülmesini gerektirebilir; renk seçimi, motiflerin yerleştirilmesi ve kullanılan malzeme de dokuyanın içinde bulunduğu kültürel çevreyle ilişkilendirilebilir. Dolayısıyla kilim, yalnızca estetik bir nesne olarak değil, belirli bir hayat biçiminin izlerini taşıyabilecek bir nesne olarak da değerlendirilebilir. Anadolu kilimlerinde yer alan motiflerin anlamları üzerine yapılan çalışmalar da bu desenlerin sosyal hafıza, gündelik yaşam, inançlar ve anlatılarla ilişkilendirilebildiğini düşündürmektedir. Fakat burada da tek bir motif için herkes ve her dönem için geçerli tek bir anlam bulunduğunu söylemek yerine, motiflerin bağlama göre farklı biçimlerde yorumlanabileceğini hesaba katmak daha dikkatli bir yaklaşım olabilir. Bu noktada kadın emeği de yalnızca “sabır” kelimesiyle açıklanamayacak kadar geniş bir alan sunar. Sabır elbette dokumanın uzun süren ritmiyle ilişkilendirilebilir; fakat bunun yanında teknik bilgi, tekrar, dikkat, yaratıcılık, fiziksel emek ve aktarılan kültürel hafıza gibi unsurlar da düşünülebilir. Penelope’nin tezgâhı ile Anadolu’daki bir dokuma tezgâhını aynı hikâyenin parçaları olarak görmek tarihsel açıdan doğru olmayabilir; fakat ikisi arasında, bekleyişin ve zamanın iplik üzerinden görünür hâle gelmesi bakımından düşünsel bir yakınlık kurulabilir. Belki insan zamanı durduramasa bile, geçen zamanın içinden bir desen çıkarmaya çalışabilir. Örülen şey tamamlandığında geriye yalnızca ortaya çıkan görüntü değil, o görüntüyü meydana getiren tekrarların ve harcanan zamanın izi de kalabilir.

Belki de bütün bu ipliklerin bizi yeniden ortak bir düşünceye götürmesinin nedeni, ipliğin hem bağ kurmayı hem de ayrılığı aynı anda düşündürebilmesidir. Çin folklorunda ve Doğu Asya’nın farklı anlatı geleneklerinde karşılaşılan “kırmızı iplik” motifi de birbirine görünmeyen bir bağla bağlı olduğu düşünülen insanlar fikriyle ilişkilendirilir. Bu motifin farklı dönemlerde ve kültürel bağlamlarda farklı biçimler aldığı göz önünde bulundurulduğunda, onu bütün Doğu kültürlerine ait tek ve değişmez bir sembol gibi görmek yerine, belirli anlatılarda karşımıza çıkan bir motif olarak değerlendirmek daha uygun olabilir. İplik burada iki insan arasındaki mesafeyi ortadan kaldıran bir nesne olmaktan ziyade, aradaki mesafeye rağmen sürdüğü düşünülen bir bağı hayal etmeye yardımcı olan bir imge şeklinde okunabilir. Bu düşünceyi tasavvuf açısından ele aldığımızda ise doğrudan “iplik şudur” demek yerine, ipliğin çağrıştırdığı bağ, ayrılık, bekleyiş ve kavuşma duyguları üzerinden bir yakınlık kurulabilir. Mevlânâ’nın Mesnevî’sinin başlangıcındaki ney anlatısı bu bakımdan hatırlanabilir. Neyin kamışlıktan koparılması ve ayrılığın ardından ses vermesi, Mesnevî’nin ilk beyitlerinde ayrılık ve özlem düşüncesiyle birlikte ele alınır. İplik ile ney arasında doğrudan bir sembol eşitliği kurmak yerine, ikisinin de ayrılık ve bağ kurma düşüncesini farklı maddeler üzerinden çağrıştırabileceği düşünülebilir. Biri liflerin bir araya gelmesiyle, diğeri içi boş bir kamışın ses vermesiyle karşımıza çıkar; fakat her ikisi de bekleyiş, ayrılık ve yeniden bağlanma üzerine düşünmek için edebî bir imkân sağlayabilir. Penelope’nin söküp yeniden ördüğü iplik, Ariadne’nin Labirent’ten çıkış için bıraktığı iplik, Moiraların yaşamı ölçtüğü düşünülen iplik ve Anadolu kilimlerinde düğüm düğüm ilerleyen emek, birbirinden çok farklı kültürel alanlara ait anlatılar ve pratiklerdir. Yine de bütün bu örnekleri yan yana getirdiğimizde, insanın elindeki iplikle ne yapabileceği sorusu ortaya çıkabilir. Belki bize hangi ipliğin verileceğini her zaman seçemeyiz; fakat o ipliği hangi düğümlerle, hangi desenlerle ve hangi sabırla işleyeceğimiz üzerine düşünmek mümkün olabilir. Kaderi tamamen değiştirmek ya da tamamen ona boyun eğmek arasında üçüncü bir ihtimal bulunup bulunmadığı sorusu da burada anlam kazanabilir: Belki insan, kendisine verilen malzemenin bütününü seçemese bile, onunla kurduğu ilişkiyi kısmen değiştirebilir. O hâlde beklemek yalnızca bir şeyin gelmesini beklemek olarak değil, henüz tamamlanmamış bir desenin içinde kendi yerini aramak olarak da okunabilir. Ve belki insanın elinde kalan en zor soru şuna dönüşür: Ben hayatım boyunca kimin kaderini ördüm; kendi kaderimi mi, bana biçilen kaderi mi, yoksa ikisinin arasında henüz adını koyamadığım kendi desenimi mi ?