Hiçbir anayasa, hükümdarın rüyasından süzülüp masaya konmamıştır; devletin iflas ettiği, ordusunun dağıldığı ve sarayın kendi içinden darbe yediği o uçurum kenarında, hukuk; bir hediye değil, yıkılmakta olan bir imparatorluğun son sığınağı olarak, padişahın mutlak iradesini zincire vuran ve egemenliği millete devredeceği iddia edilen bir son çare sözleşmesi olarak doğmuştur; fakat o sözleşmeyi yazan eller, aynı zamanda onu askıya alacak olan ellerdir; çünkü meşrutiyetin baharı, bir anayasanın kâğıdıyla değil, onu koruyacak sivil bir sınıfın varlığıyla çiçek açar. 

Demokrasi tarihlerinin büyük çoğunluğu, anayasaların ilanını ve parlamentoların açılışını bir zafer anı olarak romantize eder; ancak bu yaklaşım, tarihsel olarak görkemli görünse de yöntemsel olarak yetersizdir. Zira bir anayasanın yaşayabilmesi için, onu talep eden bir aydın sınıfının, onu koruyacak bir burjuvazinin ve onu içselleştirmiş bir kamuoyunun önceden kurulmuş olması gerekir. Türk demokrasi tarihi de salt padişah iradeleri, anayasa metinleri veya askeri yenilgilerin sığ bir kronolojisi değil; devasa sosyolojik fay hatlarının, mali iflasların ve varoluşsal güvencesizlik travmalarının şekillendirdiği bütünleşik bir laboratuvardır.

Bu yazı, “Türk Demokrasi Tarihi” başlıklı yazı dizisinin ikinci durağıdır. Dizinin bu ikinci bölümü, Tanzimat'ın açtığı kavramsal alanın siyasal bir temsil talebine dönüştüğü 1856'dan, meclisin süresiz tatil edildiği Şubat 1878'e uzanan o sancılı ve geri dönüşü olmayan yirmi iki yıllık dönemi kapsar. Yazının temel tezi şudur: I. Meşrutiyet, aydınların zaferi değil; devletin çöküşünün sonucudur; Kanun-i Esasi, bir hürriyet belgesi değil; imparatorluğun son çare sözleşmesidir; ve meclisin kapanması, bir padişahın kaprisi değil; anayasayı koruyacak sivil bir sınıfın yokluğunun ve 93 Harbi'nin yarattığı varoluşsal yıkım ve savaş koşulları bahane edilerek padişahın mutlak egemenliği yeniden ve zorla tesis etmek istemesinin kaçınılmaz bilançosudur.

Bu devasa çalkantı; Genç Osmanlılar'ın sürgün basını üzerinden inşa ettiği “Efkâr-ı Umumiye”nin (kamuoyunun) parlamenter talebe dönüşmesini, 1875 Ramazan Kararnamesi'nin ilan ettiği mali iflası, Balkan isyanlarının ve softa isyanının yarattığı askeri ve ideolojik krizi, Abdülaziz'in darbeyle devrilmesini, II. Abdülhamid'in anayasa şartıyla tahta çıkarılmasını, Kanun-i Esasi'nin kuvvetler ayrılığını felç eden 113. Madde'sini, ilk Meclis-i Mebusan'ın sosyolojik zenginliğini ve nihayetinde 93 Harbi'nin yarattığı varoluşsal yıkımı birbirine bağlayan nedensellik zincirlerinden oluşur. Yaşanan bu dönüşümlerin hiçbiri aydınların idealinin zaferi veya felsefi bir devrim değildir; aksine, çökmekte olan merkezi otoritenin var kalabilmek için verdiği rasyonel tavizlerin, zamanla beklenmedik siyasi ve askeri dalgalanmalar yaratarak devleti kendi anayasasını ilan etme noktasına getirdiği, ardından da aynı devleti o anayasayı askıya alma noktasına sürükleyen, sarsıcı bir “yarım kalan bahar” sürecidir. 

I. İdeoloji Laboratuvarı: Edebiyat, Matbuat ve Genç Osmanlılar

Tanzimat ve Islahat fermanlarının tebaaya bahşettiği "kanun önünde eşitlik" ve "can güvenliği" gibi hukuki güvenceler; devletin rasyonelleşmesi adına merkezî otoriteyi padişahın mutlak inhisarından alarak doğrudan Bâb-ı Âli'ye, bilhassa Âli ve Fuad Paşaların şahsında somutlaşan devasa bir bürokratik vesayet rejimine devretmiştir. Şerif Mardin'in "merkez-çevre" teorisi ekseninde kuramsallaştırdığı üzere; reformu halka rağmen ve halk adına yürüten bu elitist oligarşi, siyasal katılım kanallarını topluma bütünüyle kapatarak aydınlanmacı fakat katı bir despotizm inşa etmiş, neticede kendi içinden kendi reaksiyoner muhalefetini doğurmuştur. Osmanlı siyasal tarihinde sivil ve entelektüel tabanlı ilk organize muhalefet hareketi olan Genç Osmanlılar (Yeni Osmanlılar); dışarıdan sisteme saldıran bağımsız bir burjuva isyanı değil, bizzat bu paternalist sistemin Tercüme Odası gibi kurumlarında yetişmiş ancak iktidar tekelinden dışlanmış bir aydın-bürokrat zümrenin rasyonel iktidar talebidir.

Yasal-rasyonel bir denetim mekanizmasından yoksun olan bu paşalar diktatörlüğüne karşı asimetrik bir güç inşa etmek zorunda kalan muhalif kuşak; edebiyatı, tiyatroyu ve matbuatı saf bir estetik arayış olmaktan çıkararak kitleleri mobilize eden bir "ideoloji laboratuvarı"na dönüştürmüştür. Şinasi'nin 1860'ta Agâh Efendi ile birlikte kurduğu Tercüman-ı Ahval ve sonrasında bizzat yönettiği Tasvir-i Efkâr gazeteleri; siyaseti Bâb-ı Âli'nin kapalı koridorlarındaki kutsal bir "sır" olmaktan çıkarmış, Osmanlı siyasal lügatine hükümeti denetleyecek yegâne sivil güç olan "efkâr-ı umumiye" (kamuoyu) mefhumunu zerk etmiştir. Bu kavramsal inşa, Namık Kemal'in 1873'te sahnelenen Vatan yahut Silistre piyesiyle sokağa taşmış; "vatan" mefhumu soyut bir coğrafi tanımlamadan çıkarak, uğrunda kitlelerin "Kanun-i Esasi isteriz!" nidalarıyla siyasal bir gösteriye giriştiği somut ve seküler bir aidiyet zeminine evrilmiştir. Sansürün ağırlaşmasıyla Londra ve Paris'e sıçrayan bu hareket, Namık Kemal ve Ziya Paşa’nın Mustafa Fazıl Paşa himayesinde çıkarılan Hürriyet ve Ali Suavi'nin Muhbir gazeteleriyle sınırları aşan bir sürgün basını ağı kurmuş; edilgen kulun, vergisinin hesabını soran aktif bir siyasal vatandaşa dönüşmesinin psikolojik altyapısını tahkim etmiştir.

Bu kuşağın Osmanlı-Türk siyaset felsefesine bıraktığı en stratejik kuramsal miras ise; Batı menşeli seküler "parlamento" ve "anayasa" mefhumlarını, İslam'ın klasik "şûrâ" (danışma) ve "biat" (sözleşme) gelenekleriyle son derece pragmatik bir biçimde sentezlemeleridir. Namık Kemal, Hürriyet gazetesinin serlevhasına Şûrâ Suresi'nden "işleri aralarında danışma iledir" (ve emruhum şûrâ beynehum) ayetini yerleştirerek; meşrutiyet talebini Batı'dan ithal edilmiş yıkıcı bir bid'at olmaktan çıkarmış, onu bizzat devletin kurucu felsefesine, İslami meşveret idealine köklü bir "öze dönüş" olarak kurgulamıştır. Şerif Mardin'in tespitleriyle bu sofistike retorik; hem muhafazakâr kitlelerin Batılı kurumlara yönelik şüphelerini teolojik bir argümanla kırmış, hem de mutlakıyeti ve Tanzimat paşalarını dinin buyruklarına uymamakla itham ederek köşeye sıkıştıran eşsiz bir siyasal zekâ örneği sergilemiştir.

Ne var ki, bu muazzam ideolojik sıçrama kendi içinde devasa bir yapısal zafiyet barındırmaktaydı; zira Batı Avrupa'da parlamentolar ve anayasalar, iktisadi gücü elinde tutan bağımsız bir burjuvazinin monarktan kopardığı kanlı sınıf tavizlerinin somut bir bilançosu olarak doğarken, Osmanlı'da anayasa talebi maddi bir sınıfsal temelden bütünüyle yoksundu. Arkasında güçlü bir sivil sermaye sınıfı bulunmayan bu hareket, tamamen mülksüz aydın bürokratların devleti yıkılmaktan kurtarma kaygısına dayanan elitist ve idealist bir refleksti. Osmanlı’da ticari bir sınıfın hiç var olmadığını söylemek yanıltıcı olur; Rum, Ermeni ve Yahudi tüccarlar ile bankerler görece güçlü bir ekonomik tabana sahipti. Ancak bu gruplar, milletler sistemi içinde ayrı statü ve imtiyazlarla korunduğundan siyasal temsil talebine değil ekonomik güvencelerin muhafazasına yöneliyordu. Meşrutiyetçi hareketin taşıyıcılığını üstlenmek için yapısal bir nedenleri yoktu. Bu tarihsel asimetri, meşrutiyetin organik bir toplumsal mutabakata değil, konjonktürel askerî yenilgilere ve ekonomik krizlere bağımlı doğmasına yol açacak; Genç Osmanlıların bu ideoloji laboratuvarında ürettiği siyasal felsefe, realpolitiğin sert kayalarına çarptığında ağır bir hüsranla sonuçlanacaktır.

II. İflas, İsyan ve Kılıç: 1876'nın Askerî ve İktisadi Realpolitiği

Osmanlı meşrutiyetçiliğini salt entelektüel bir aydınlanma projesi veya lirik bir hürriyet zaferi olarak okumak; tarihsel nedenselliği bütünüyle tersine çevirmek anlamına gelmektedir. 1876'nın anayasal dönüşümü, mücerret fikirlerin organik bir meyvesi değil; devletin altyapısındaki kronik mali iflasın, Balkan coğrafyasını saran etnik isyanların ve payitaht sokaklarındaki sivil-askerî baskının yarattığı üç boyutlu varoluşsal krizin zorunlu kıldığı katı bir realpolitik eseridir. Bu bağlamda meşrutiyet; devleti sınırlayan soyut bir özgürlük sözleşmesi olmaktan ziyade, çökmekte olan patrimonyal aygıtın hayatta kalmak, uluslararası tecridi kırmak ve iç parçalanmayı durdurmak maksadıyla başvurmak zorunda kaldığı mecburi bir beka stratejisidir.

Bu devasa sarsıntının iktisadi omurgasını, Bâb-ı Âli'nin Avrupa tahvil piyasalarına ilan ettiği ve tarihe "Ramazan Kararnamesi" olarak geçen fiilî moratoryum belgesi oluşturmaktadır. 1854 Kırım Savaşı'ndan itibaren küresel finans kapitalin sarmalına giren ve rasyonel yatırımlar yerine saray inşalarına ve cari açıklara yönelen israf ekonomisi, küresel krizlerin de etkisiyle sürdürülemez bir çöküşe zemin hazırlamıştır. İktisat sosyoloğu Sabri F. Ülgener'in zihniyet okumaları ve Şevket Pamuk'un iktisat tarihi çerçevesinden bakıldığında; 1875 sonbaharında dış borç ödemelerinin yarı yarıya indirileceğinin duyurulması, yalnızca rakamsal bir ödeme güçlüğü değil, Osmanlı Devleti'nin mali egemenliğini yitirerek "parya devlet" konumuna sürüklendiği yapısal bir iflastır. Bu çöküş, Avrupalı rantiyelerin öfkesini çekerek imparatorluğu o güne dek süregelen diplomatik korumadan bütünüyle mahrum bırakmıştır.

İktisadi iflasın yarattığı zafiyet, 1875 yazında Hersek'te başlayan ve Sırbistan ile Bulgaristan'a sıçrayan isyan dalgasıyla birleştiğinde, imparatorluk kelimenin tam anlamıyla bir yangın yerine dönmüştür. Nisan 1876'daki Bulgar ayaklanmasının bastırılma biçimi, eski İngiliz muhalefet lideri Gladstone'un "Bulgar Dehşeti" (Bulgarian Horrors) başlıklı kampanyasıyla Batı Avrupa kamuoyunda ahlaki bir infial yaratmış; iç güvenlik sorunu, Osmanlı'yı tecrit eden uluslararası bir kordona dönüşmüştür. Dış kuşatmanın ve ekonomik buhranın payitaht içindeki yansıması ise, 10 Mayıs 1876 tarihinde medrese öğrencilerinin (softaların) sokaklara dökülmesiyle patlak veren kitlesel nümayişler olmuştur. Tarihçiler Halil İnalcık ve Kemal Karpat'ın analizlerinde örtüşen değerlendirmeleriyle; ulema tabanının ve yoksul halkın hükümetin azlini talep ettiği bu hareket, salt dinî bir reaksiyon değil, sivil bir kalabalığın askerî-bürokratik muhalefetle senkronize biçimde merkezî otoriteyi doğrudan felç etmek amacıyla kullanıldığı kontrollü bir siyasal mobilizasyondur.

Sokağın, mali iflasın ve Balkan krizinin yarattığı bu kaotik atmosfer; devletin göz göre göre uçuruma sürüklendiğini teşhis eden asker-sivil bürokratik elitin (Midhat Paşa, Serasker Hüseyin Avni Paşa, Harbiye Nazırı Süleyman Paşa ve Şeyhülislam Hayrullah Efendi) 30 Mayıs 1876 sabahı gerçekleştirdiği askerî darbeyle sonuçlanmıştır. Sultan Abdülaziz'in zorla tahttan indirilmesi ve birkaç gün sonra şüpheli biçimde ölü bulunması; mutlak monarşinin sarsılmaz zırhının, bizzat devletin memurları ve ordusu tarafından parçalandığı tarihsel bir kırılmadır. Darbe sonrası tahta çıkarılan V. Murad'ın, yaşanan şok dalgasıyla aklî muvazenesini yitirerek yalnızca 93 gün saltanat sürebilmesi, meşrutiyetçi koalisyonun planlarını altüst etmiştir. Bu derin devlet krizinin yegâne çıkış yolu, tahtın varisi şehzade II. Abdülhamid ile Midhat Paşa arasında yapılan ve meşrutiyetin ilanını mutlak önkoşul kılan katı bir siyasal pazarlıkla bulunmuştur. 31 Ağustos 1876'da tahta çıkarılan II. Abdülhamid'in anayasayı kabulü; aydınlanmacı bir lütuf değil, ordunun kılıcı ve bürokrasinin zekâsıyla dizayn edilen şartlı bir iktidar sözleşmesidir. Erik Jan Zürcher'in isabetli tespitiyle bu "şüpheli evlilik", metnin yapısına bıçak gibi işleyecek ve anayasanın kendi kendini tasfiye edeceği "113. Madde" krizinin yapısal tohumlarını atacaktır.  

III. Padişahın Gölgesindeki Sözleşme: Kanun-i Esasi'nin Hukuki Anatomisi

Kanun-i Esasi taslağını hazırlayan Meclis-i Mahsusa, darbeyle güç kazanan meşrutiyetçi bürokratlar ile II. Abdülhamid'in saray iradesi arasındaki pazarlığın hukuki zeminine dönüşmüştür. Bu iki kanat arasında, Midhat Paşa'nın parlamenter vizyonu ile II. Abdülhamid'in mutlakıyetçi refleksleri arasındaki pazarlık, anayasanın metnine doğrudan yansımıştır. Midhat Paşa; güçler ayrılığını, bakanların meclise sorumluluğunu ve padişahın yetkilerinin yazılı olarak sınırlandırılmasını talep eden bir “parlamenter monarşi” vizyonunu savunurken; II. Abdülhamid, padişahın mutlak yetkilerini koruyan, yürütmenin padişaha sorumlu olduğu ve meclisin yetkilerinin sınırlı tutulduğu bir “anayasalı mutlakıyet” vizyonunu dayatmıştır. Bu iki vizyon arasındaki pazarlık, Kanun-i Esasi'nin metnine çelişkili bir şekilde işlenmiştir.

23 Aralık 1876'da ilan edilen Kanun-i Esasi, Osmanlı Devleti'nin ilk ve son anayasasıdır; ve bu anayasa, Midhat Paşa'nın hazırladığı taslak ile II. Abdülhamid'in üzerinde değişiklikler yaptığı nihai metin arasındaki bir uzlaşmanın ürünüdür. Anayasa, Meclis-i Umumi adı verilen ve seçilmiş Meclis-i Mebusan ile padişah tarafından atanan Meclis-i Ayan'dan oluşan iki kanatlı bir yasama organı öngörmüş; bakanların (Heyet-i Vükela) yürütme yetkisini padişaha sorumlu olarak kullanmasını kararlaştırmış; ve temel hak ve hürriyetleri, padişahın yeminiyle güvence altına almıştır. Ancak bu güvencelerin arkasında, padişahın mutlak yetkilerini koruyan ve kuvvetler ayrılığını felç eden maddeler gömülüdür. Anayasa hukukçusu Bülent Tanör'ün de vurguladığı gibi, Kanun-i Esasi, bir “anayasa” olmaktan ziyade, padişahın kendi yetkilerini “kendi rızasıyla” sınırlandırdığı ama aynı zamanda o sınırlandırmayı “kendi rızasıyla” geri alabileceği bir belgedir.

Bu çelişkinin en sarsıcı somut ifadesi, anayasanın 113. Maddesi'dir. Bu madde, padişaha, yargı kararı olmadan, “devlet güvenliğini tehdit eden” kişileri sürgüne gönderme yetkisi tanımaktadır. Bu yetki, kuvvetler ayrılığı ilkesini bütünüyle felç etmektedir; zira yürütme organı (padişah), yargı yetkisini kendi elinde toplamış ve bireyin hukuki güvencesini keyfi bir idari kararla ortadan kaldırabilme yetkisini anayasal bir hükme dönüştürmüştür. Midhat Paşa, bu maddeye karşı çıkmış ancak II. Abdülhamid'in dayatması karşısında geri adım atmak zorunda kalmıştır. Tarihin acı ironisi şudur: 113. Madde, Midhat Paşa'nın kendi hazırladığı anayasada, onu sürgüne göndermek için kullanılacaktır. Anayasa ilan edildikten kısa bir süre sonra, II. Abdülhamid, Midhat Paşa'yı istifaya zorlamış ve ardından 113. Madde'ye dayanarak onu sürgüne göndermiştir. Bu olay, anayasanın padişahın gölgesinde kalan bir sözleşme olduğunu kanıtlayan en sarsıcı emsaldır. 

Bu tablonun ortaya koyduğu gibi, Kanun-i Esasi, Genç Osmanlılar'ın ideali ile II. Abdülhamid'in mutlakıyetçi refleksleri arasındaki bir pazarlığın ürünüdür; ve bu pazarlıkta, ideallerin değil, realpolitik güç dengelerinin belirlediği bir metin ortaya çıkmıştır. Anayasa, bir hürriyet belgesi değil; çökmekte olan bir imparatorluğun, Avrupa'nın diplomatik baskısını ve iç isyanları savuşturmak için ilan ettiği son çare bir sözleşmedir. Bu nedenle anayasanın kaderi, onu koruyacak bir sivil toplumun yokluğunda, padişahın bir irade-i seniyesiyle askıya alınmaya mahkûmdur. 

IV. Taşranın Sesi, Merkezin Gölgesi: İlk Meclis-i Mebusan Sosyolojisi

Kanun-i Esasi'nin ilanından sonra, 1877 Şubat'ında yapılan genel seçimlerle oluşturulan ilk Meclis-i Mebusan, 19 Mart 1877'de Dolmabahçe Sarayı'nın Muayede Salonu'nda açılmıştır. Bu meclis, Osmanlı tarihinin ilk parlamentosudur; ancak onun önemi, salt kurumsal bir “ilk” olmasından değil, antropolojik zenginliğinden ve sosyolojik yapısından gelmektedir. Tarihçi Kemal Karpat'ın analizlerinde belgelediği üzere, mecliste 69 Müslüman ve 46 gayrimüslim mebus vardı; ve bu mebuslar, imparatorluğun farklı din, dil ve etnik kökenlerinden gelen temsilcilerin “Osmanlılık” kimliği altında yan yana gelmesinin somut bir laboratuvarıydı. Müslüman Türk, Arnavut, Arap ve Kürt mebuslar; Rum, Ermeni, Yahudi ve Bulgar mebuslarla aynı çatının altında, aynı kanunun temsilcileri olarak oturmuşlardır. Bu zenginlik, imparatorluğun bir “ulus-devlet” değil, bir “çok uluslu imparatorluk” olduğunun somut kanıtıdır; ve meclis, bu imparatorluğun parçalanmasını önlemek için tasarlanmış bir “Osmanlıcılık” ideolojisinin kurumsal ifadesidir.

Meclisin seçim sistemi, modern anlamda bir “evrensel oy” değil; iki dereceli bir seçim sistemidir. Bu sistemde halk doğrudan mebus seçemiyor; nitelikli seçmenler (müntehib-i evvel) önce ikinci seçmenleri (müntehib-i sânî) belirliyor, bu ikinci seçmenler de mebusları seçiyordu. Bu sistem, hem devletin seçimi denetleme ve istenmeyen adayları eleme imkânı sağlamış, hem de temsili bir kısıtlama yaratmıştır. Ancak buna rağmen, meclise taşradan seçilen mebuslar, başkentteki paşalardan beklenmedik bir cesaretle hesap sormuşlardır. Bülent Tanör'ün tespitiyle, taşralı mebuslar; bütçe kanununu görüşürken, devletin harcamalarını sorgulamış, paşaların keyfi yönetimini eleştirmiş ve “milletin vergisiyle yönetilen bir devletin, millete hesap vermesi gerektiği” ilkesini ilk defa meclis kürsüsünden dile getirmişlerdir. Bu, Tanzimat'ın bahşettiği hukuki öznelliğin, siyasal temsile sıçradığı ve kulun vatandaşa dönüştüğü o anın somut kanıtıdır. Bu cesaret yapısal gerçekliği değiştirmiyordu: taşralı mebusların özerkliği, merkezin denetim mekanizmalarının henüz tam oturmamış olmasının geçici bir ürünüydü. Yükselen her siyasi kriz bu özerkliği daraltacak, anayasal güvencenin yokluğunda ise sıfırlayacaktı. Meclisin ‘bürokratik elitler meclisi’ olma özelliği ile taşralı mebusların bu anlık cesareti, aynı yapısal zayıflığın iki farklı yüzüydü.

Meclisin iç tartışmalarında en çarpıcı konulardan biri, “resmi dil” tartışmasıdır. Mecliste Türkçe resmi dil olarak kabul edilmiş; ancak gayrimüslim mebusların bir kısmı Türkçe bilmemekte ve dolayısıyla meclis çalışmalarına tam katılamamaktaydı. Bu durum, imparatorluğun “Osmanlılık” ideolojisinin pratik sınırlarını ortaya koymuştur. Bu pratik sınırlar, ilerleyen yıllarda, imparatorluğun parçalanmasında ve ulusal hareketlerin güçlenmesinde belirleyici olacaktır. Ancak 1877'de, ilk defa bir araya gelen bu meclis, imparatorluğun farklı halklarının “birlikte yönetilebileceği” umudunun somut ifadesidir; ve bu umut, ne yazık ki kısa ömürlü olacaktır.

Meclisin sosyolojik yapısının bir diğer çarpıcı boyutu, mebusların çoğunun “aydın bürokrat” kökenli olmasıdır. Zira Osmanlı'da siyaset yapabilecek, kanun yapabilecek ve devlet yönetimini anlayabilecek bir sivil sınıf (burjuvazi) yoktur; ve bu boşluğu, devletin kendi yetiştirdiği aydınlar ve memurlar doldurmaktadır. Bu durum, meclisin bir “halk meclisi” olmaktan ziyade, bir “bürokratik elitler meclisi” olmasına yol açmıştır; ve bu elitlerin, devletin çıkarları ile halkın çıkarları arasındaki dengeyi kurmakta zorlandıkları görülmüştür. Şerif Mardin'in kavramsal çerçevesiyle ifade edilecek olursa; meclis, “merkez” (saray ve bürokrasi) ile “çevre” (taşra ve halk) arasında bir köprü işlevi görmek üzere tasarlanmış; ancak bu köprü, taşıyacak bir sivil sınıfın yokluğunda, “merkezin” baskısı altında ezilmiştir. Bu ezilme, meclisin kapatılmasının sosyolojik önkoşuludur. 

V. Savaşın Yıkımı ve "Uzun Kış"ın Başlaması: İstibdat'a Devir

İlk Meclis-i Mebusan'ın açılışından yalnızca birkaç ay sonra, 24 Nisan 1877'de Rusya, Osmanlı Devleti'ne savaş ilan etmiştir. Bu savaş, halk arasında “93 Harbi” (1293 Rûmî yılından ötürü) olarak bilinen ve Osmanlı İmparatorluğu'nun varoluşsal bir yıkımla karşılaştığı o devasa savaştır. Rus orduları, Balkanları aşarak İstanbul'un kapılarına (Yeşilköy'e — eski adıyla Ayastefanos'a) kadar ilerlemiş; imparatorluğun Avrupa'daki topraklarının büyük kısmını kaybetmesine ve milyonlarca Müslüman-Türk'ün Balkanlardan Anadolu'ya göç etmesine yol açmıştır. Bu savaş, yalnızca askeri bir yenilgi değil; imparatorluğun “Osmanlıcılık” ideolojisinin ve “birlikte yaşama” umudunun çöküşüdür. Savaşın yarattığı bu yıkım, meclisin kapatılması için gerekli bahaneyi II. Abdülhamid’e sunmuştur.

II. Abdülhamid, savaşın yarattığı olağanüstü koşulları gerekçe göstererek, 14 Şubat 1878'de Meclis-i Mebusan'ı süresiz tatil etmiştir. Bu tatil, “geçici” olarak ilan edilmiş olsa da, meclis 30 yıl boyunca bir daha açılmayacaktır; ve bu dönem, Osmanlı siyaset tarihinde “İstibdat” (baskı) dönemi olarak anılacaktır. Kanun-i Esasi askıya alınmamış, ancak fiilen işletilmemiş; padişah, anayasanın kendisine tanıdığı meclisi toplama ve dağıtma yetkisiyle meclisi kapatmış ve 113. maddenin sıkıyönetim (idare-i örfiyye) hükümlerine dayanarak mutlakıyetçi gücünü yeniden tesis etmiştir. Bu olay, hürriyet arayışının, onu koruyacak bir sivil toplumun yokluğunda, ilk güçlü fırtınada nasıl devrildiğinin en sarsıcı kanıtıdır. Midhat Paşa sürgüne gönderilmiş, Namık Kemal ve Ziya Paşa gibi aydınlar sürgünlerde ve hapishanelerde çürütülmüş; “Efkâr-ı Umumiye” (kamuoyu) yaratılan matbuat (basın) sansür altına alınmış; ve özgürlük arayışı, 30 yıllık bir “uzun kış”ın dondurucusuna alınmıştır.

Bu “uzun kış”, 1908 Devrimi'ne kadar sürecek; ve 1908'de, II. Abdülhamid'in mutlakıyetçi rejimine karşı, İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin öncülüğünde, ordu içindeki genç subayların isyanıyla, Kanun-i Esasi yeniden yürürlüğe girecek ve II. Meşrutiyet ilan edilecektir. Ancak 1908, hürriyet arayışının yeniden başlamasıdır; ve bu yeniden başlama, 1876'da yarım kalan baharın tamamlanmasıdır. 1876'dan 1908'e uzanan bu 30 yıllık “istibdat” dönemi, Türk demokrasi tarihinin en karanlık ama en verimli kuluçka dönemidir; zira bu dönemde, sürgündeki aydınlar ve gizli cemiyetler, 1908 Devrimi'nin ideolojik ve örgütsel altyapısını kurmuşlardır. Bu nedenle I. Meşrutiyet'in kapanışı, bir sonun değil; 1908'e uzanan bir köprünün başlangıcıdır.

Türk demokrasi tarihinin bu ikinci ve en trajik evresinin yapısal bilançosu şudur: I. Meşrutiyet, aydınların zaferi değil; devletin çöküşünün sonucudur. Kanun-i Esasi, bir hürriyet belgesi değil; imparatorluğun son çare sözleşmesidir. Ve meclisin kapanması, bir padişahın kaprisi değil; anayasayı koruyacak sivil bir sınıfın yokluğunun ve 93 Harbi'nin yarattığı varoluşsal yıkım ve savaş koşulları bahane edilerek padişahın mutlak egemenliği yeniden ve zorla tesis etmesinin kaçınılmaz bilançosudur. Bu bilançonun öğrettiği ders şudur: Hiçbir anayasa, onu koruyacak bir sivil toplumdan ve burjuvaziden yoksunken yaşayamaz; ve hiçbir hürriyet, onu talep eden bir kamuoyunun içselleştirmesinden yoksunken sürdürülemez. 1876'da ilan edilen anayasa, kâğıt üzerinde kalmış; ve 1878'de, kâğıt üzerinde kalan bir anayasanın, ilk güçlü fırtınada nasıl yırtıldığının trajik emsalini oluşturmuştur. Bu trajedinin mirası, 1908'e aktarılmış; ve 1908'in devrimcileri, 1876'nın aydınlarının başarısızlığını telafi etmek için, yalnızca bir anayasa değil, onu koruyacak bir sivil toplum ve örgütlü bir kamuoyu yaratmak zorunda kalmışlardır.