Biri kendi sesini söyleyemeyen Echo, diğeri kendi yansımasından uzaklaşamayan Narkissos. İki ayrı hikâye, belki de insanın kendisiyle ve başkalarıyla kurduğu ilişkinin iki farklı yüzünü düşündürebilir. Antik Yunan mitolojisinin en bilinen anlatılarından biri olan Narkissos ve Echo hikâyesi, yüzyıllar boyunca farklı biçimlerde yorumlanmıştır. Hikâyenin yalnızca karşılıksız bir aşkı ya da kendini beğenmenin sonuçlarını anlattığını düşünmek mümkün olsa da anlatının içinde ses, görüntü, arzu, güzellik ve kendini tanıma gibi kavramlara uzanan başka çağrışımlar da bulunabilir. Ovidius’un Metamorphoses adlı eserinde Echo, ormanlarda yaşayan bir nympha olarak anlatılır. Zeus’un başka nympha’larla buluşmalarını gizlemek amacıyla Hera’yı konuşarak oyaladığı, Hera gerçeği öğrendiğinde ise Echo’yu kendi sözlerini söyleyemez hâle getirerek cezalandırdığı aktarılır. Echo bundan böyle yalnızca başkalarının son söylediklerini tekrar edebilecektir. Bu cezanın ilginç tarafı, Echo’nun tamamen susturulmamasıdır. Konuşabilir; fakat kendi cümlesini kuramaz. Sesini kaybetmekten ziyade, sesinin kaynağını kaybetmiş gibidir. Ovidius’un anlatısında Echo’nun dönüşümü bununla da sınırlı kalmaz; bedensel varlığı giderek silinir ve geriye yalnızca sesi kalır. Böyle düşünüldüğünde Echo, yalnızca başkasının sözünü tekrar eden bir karakteri değil, varlığı görünmez hâle gelirken sesi yaşamaya devam eden bir figürü de çağrıştırabilir. Bugün “eko” ya da “yankı” dediğimiz şeyin de kendisine ait yeni bir söz üretmeyip duyduğu sesi başka bir yüzeyden geri göndermesi, mitolojik Echo ile kelimenin bugünkü anlamı arasında dikkat çekici bir benzerlik kurulmasına izin verebilir. Bir ses vardır; fakat o ses artık kendisine ait değildir. Echo’nun Narkissos’a duyduğu aşk ise bu durumu daha karmaşık hâle getirir. Narkissos ormanda arkadaşlarından ayrıldığında Echo ona seslenir; fakat söyleyebildiği sözler Narkissos’un daha önce söylediği kelimelerin tekrarıdır. Ona yaklaşmak ister, ancak duygularını kendi cümleleriyle ifade etmesi mümkün değildir. Narkissos sonunda Echo’yu reddeder ve Echo’nun hikâyesi giderek bir kayboluşa dönüşür. Burada karşılıksız aşkın ötesinde başka bir soru da ortaya çıkabilir: Bir insan kendisini kendi sözleriyle ifade edemediğinde, başkasıyla nasıl gerçek bir ilişki kurabilir? Bu sorunun mitolojik anlatıdaki cevabı açık değildir. Fakat Echo’nun başkasının sözlerine bağımlı hâle gelmesi, kendi sesini oluşturma meselesi üzerine düşünmek için bir imkân sunabilir. 

Belki de anlatının en incelikli taraflarından biri, Echo ile Narkissos’un birbirlerinin tam karşısında durmasına rağmen birbirlerine gerçekten ulaşamamalarıdır. Echo’nun sorunu kendi sözünü söyleyememesi olarak düşünülebilirken Narkissos’un sorunu kendi görüntüsünün ötesine geçememesi şeklinde yorumlanabilir. Echo başkasının sözünü tekrar ederken varlığını bir başkasının sesine bağlar; Narkissos ise kendi görüntüsüne bakarken varlığını kendi yansımasına bağlar. Echo’nun Narkissos’a söylediği sözler aslında onun kendi cümleleri değildir. Narkissos’un gördüğü görüntü de karşısında duran başka bir insan değildir. Biri bir başkasının sözünü, diğeri kendi görüntüsünü tekrarlar. Belki bu nedenle mitin merkezinde aşk kadar yansıma kavramının da bulunduğu düşünülebilir. Echo bir sesin yankısıdır; Narkissos ise bir görüntünün yankısı gibidir. Ovidius’un anlatısında Narkissos, olağanüstü güzelliğiyle dikkat çeken genç bir avcıdır ve kendisine yönelen sevgileri karşılıksız bıraktığı aktarılır. Doğumundan önce annesi Liriope’nin kâhin Tiresias’a başvurduğu ve Tiresias’ın Narkissos’un “kendini tanımadığı sürece” uzun yaşayacağını söylediği anlatılır. Bu kehanet, hikâyenin sonuyla birlikte düşünüldüğünde ironik görünebilir. Çünkü kendini tanımak ile kendisine bakmak arasında bir ayrım yapmak mümkün olabilir. Narkissos sonunda gerçekten kendisiyle karşılaşır; fakat bu karşılaşma bir bilgiye değil, bir görüntüye dönüşür. Kendini görmek, kendini tanımakla aynı şey olmayabilir. Narkissos’un hikâyesindeki asıl gerilim de burada ortaya çıkabilir: Karşısındaki görüntü ona aittir, fakat o görüntü onun kendisi değildir. Narkissos bir gün avdan sonra susar ve su içmek için berrak bir kaynağın başına gelir. Suyun üzerine eğildiğinde kendi yansımasını görür. Başlangıçta amacı kendisine bakmak değildir; suya yaklaşmasının nedeni susuzluğunu gidermektir. Ancak karşısındaki görüntüyü fark ettiğinde hikâyenin yönü değişir. Suyun üzerindeki yüz dikkatini çeker, görüntüye yaklaşır ve ona dokunmak istediğinde görüntü bozulur; geri çekildiğinde ise yeniden belirir. Böylece Narkissos’un ulaşmak istediği şeyin kendi yansıması olduğu anlaşılır. Burada suyun kendisi de hikâyenin önemli unsurlarından biri hâline gelir. Bir ayna gibi görüntüyü gösterir; fakat aynadan farklı olarak görüntüyü sabit tutmaz. En küçük hareket bile yüzeydeki görüntüyü değiştirebilir. Narkissos’un karşısındaki görüntü bu nedenle sabit bir portreden çok sürekli yeniden kurulan bir yansıma olarak düşünülebilir. Belki bu ayrıntı, insanın kendisine dair oluşturduğu görüntünün ne kadar kırılgan olabileceğini düşünmek için de bir alan açabilir. Görüntüye sahip olmaya çalıştıkça onu kaybetmesi, yansımanın doğası üzerine düşündürücü bir ayrıntı olarak kalır. Bir insan kendisini gördüğünde gerçekten kendisiyle mi karşılaşır, yoksa kendisinin yalnızca bir görüntüsüyle mi? 

Narkissos’un hikâyesinde Nemesis’in de önemli bir yeri vardır. Kendisine yönelen sevgileri karşılıksız bırakan Narkissos’un ardından, reddedilenlerden birinin yakarışının Nemesis’e ulaştığı ve bunun sonucunda Narkissos’un kendi yansımasına tutulduğu anlatılır. Bu nedenle göldeki görüntü yalnızca güzelliğin değil, anlatı içerisinde bir tür karşılığın veya cezanın da parçası olarak yorumlanabilir. Narkissos’un karşısına çıkan şey yabancı bir güzellik değildir; onu kuşatan şey, zaten kendisinde bulunan güzelliğin kendisine geri dönmesi gibidir. Başka bir ifadeyle, başkalarının ona yönelttiği hayranlık sonunda onun kendi bakışının konusu hâline gelir. Nemesis figürü, Antik Yunan mitolojisindeki ölçü ve karşılık düşüncesiyle birlikte değerlendirilebilir; yine de buradan tek bir ahlaki sonuç çıkarmak yerine anlatının farklı dönemlerde farklı biçimlerde yorumlandığını göz önünde bulundurmak daha temkinli olabilir. Çünkü Narkissos’un hikâyesi yalnızca Antik Yunan dünyasında kalmamış, sonraki yüzyıllarda farklı alanlara taşınmıştır. “Narsisizm” kavramı bunun en bilinen örneklerinden biridir. Sigmund Freud narsisizmi benliğe yönelen sevgi bağlamında ele alırken, Heinz Kohut daha sonra geliştirdiği kendilik psikolojisi içerisinde görülme, onaylanma ve değer görme ihtiyaçlarını farklı bir çerçevede tartışmıştır. Kohut’un “ayna” kavramı, kişinin başkalarından aldığı onayın ve gördüğü değerin kendilik algısıyla ilişkisini düşünmek açısından kullanılabilir. Bu psikolojik kavramların doğrudan Narkissos’un mitolojik hikâyesinin bilimsel açıklaması olduğunu söylemek doğru olmayabilir. Fakat Narkissos figürünün modern psikolojide bir kavramın adlandırılmasına kaynaklık etmiş olması, mit ile modern insanın kendilik algısı arasında düşünsel bir bağ kurulmasına izin verebilir. Bugün Narkissos’un gölünü düşündüğümüzde akla yalnızca suyun üzerindeki görüntü gelmeyebilir. Ekranlar da bir çeşit modern ayna olarak düşünülebilir. Fotoğraflar, sosyal medya profilleri, beğeniler ve başkalarının yorumları insanın kendisi hakkında oluşturduğu düşüncelerin parçalarına dönüşebiliyor. Buradan hareketle modern insanın bütünüyle Narkissos’a dönüştüğünü söylemek mümkün değildir; ancak kendimizi başkalarının bakışında görme biçimimizin geçmiştekinden farklı araçlarla devam ediyor olabileceği düşünülebilir. Sosyal medya görüntüsü, çoğu zaman kişinin yalnızca kendisini değil, kendisi hakkında oluşturmak istediği görüntüyü de taşıyabilir. Fotoğrafın seçilmesi, bir anın diğerinden ayrılması, görüntünün düzenlenmesi ve başkalarının beğenisine sunulması, gerçek ile temsil arasındaki mesafeyi görünür hâle getirebilir. Elbette bütün bunların Narkissos’un hikâyesiyle birebir aynı olduğunu söylemek mümkün değildir. Ancak mitin bugün hâlâ düşünce üretmeye elverişli olmasının nedenlerinden biri belki burada aranabilir: İnsanların kendilerini görme biçimleri değişse de, kendimiz ile kendimizin başkalarına gösterdiğimiz görüntüsü arasındaki fark üzerine düşünme ihtiyacı devam ediyor olabilir. 

Hikâyenin sonunda Narkissos’un bir çiçeğe, nergise dönüşmesi ise anlatıya başka bir katman ekler. Nergis, daha sonraki dönemlerde farklı kültürlerde güzellik ve bakışla ilişkilendirilmiştir. Divan şiirinde “çeşm-i nergis” ifadesi, sevgilinin mahmur ve etkileyici gözlerini anlatan önemli mazmunlardan biri hâline gelir. Bu kullanımın klasik şiirdeki tanıdık örneklerine Fuzûlî ve Bâkî gibi Divan şairlerinin şiir dünyasında rastlamak mümkündür. Nergis, özellikle sevgilinin gözü, bakışı ve mahmurluğu etrafında kurulan güzellik anlayışının parçalarından biri olarak değerlendirilmiştir. Nergisin burada yalnızca bir çiçek olarak kalmaması da dikkat çekicidir. Divan şiirinde gözün nergise benzetilmesinde, çiçeğin görünüşünün yanı sıra mahmur, eğik ve hafif kapalı hâlinin de etkili olduğu düşünülebilir. Nergisin başını eğmiş görünümü ile sevgilinin mahmur bakışı arasında kurulan benzerlik, çiçeği yalnızca güzelliğin değil, bakışın da bir imgesine dönüştürür. Burada Antik Yunan’daki Narkissos ile Divan şiirindeki nergis arasında doğrudan bir etkileşim bulunduğunu söylemek yerine, farklı kültürlerin aynı çiçeği güzellik ve bakış etrafında nasıl anlamlandırdığına dikkat etmek daha temkinli bir yaklaşım olabilir. Böyle bakıldığında ilginç bir dönüşüm ortaya çıkar: Narkissos suyun üzerinde kendi görüntüsüne yönelirken, Divan şiirinde nergis çoğu zaman sevgilinin gözünü ve bakışını anlatan bir imgeye dönüşür. Birinde insan kendisine bakar; diğerinde ise bakışın kendisi şiirin konusu hâline gelir. Belki nergisin kültürler arasındaki bu uzun yolculuğu, güzelliğin tek bir anlama indirgenemeyeceğini de düşündürebilir. Böylece Antik Yunan mitolojisindeki Narkissos’tan klasik Türk şiirindeki “çeşm-i nergis”e uzanan kültürel bir hat ortaya çıkar. Bir zamanlar suyun üzerindeki bir yüzü anlatan nergis, başka bir şiir dünyasında sevgilinin gözlerine dönüşür. Belki bu dönüşüm, bakmanın ve görülmenin kültürler içinde nasıl farklı anlamlar kazanabildiğini düşünmek için de küçük bir kapı aralayabilir. Böylece hikâyenin başındaki Echo ve Narkissos yeniden hatırlanabilir. Echo, kendi sözünü söyleyemediği için başkasının sesine dönüşür. Narkissos ise kendi görüntüsünden uzaklaşamadığı için kendi yansımasına yaklaşır. Biri başkasının sözünde, diğeri kendi görüntüsünde kaybolmuş gibidir. Belki bu iki figürü yan yana getirdiğimizde, insanın kendisiyle kurduğu ilişkinin iki farklı uç noktası üzerine düşünmek mümkün olabilir: Başkasının yankısına dönüşmek ve kendi yansımasına hapsolmak. Fakat belki insanın kendisini bulduğu yer bu iki ucun arasında bir yerde olabilir. Ne yalnızca başkasının söylediği sözlerden ibaret olmak ne de yalnızca dışarıdan görünen görüntüye indirgenmek… Nergisin hikâyenin sonunda yeniden açması da bu açıdan farklı biçimlerde yorumlanabilir. Narkissos’un dönüşümü, yalnızca bir son değil, başka bir biçimde devam eden bir varoluş olarak düşünülebilir. Belki de bu yüzden hikâyenin sonunda insanın aklında yalnızca bir ceza ya da bir aşk hikâyesi kalmaz. Echo’nun sesi, Narkissos’un görüntüsü ve nergisin kendisi, farklı zamanlarda farklı anlamlar kazanarak yaşamaya devam eder. Echo’nun bedeni kaybolmuş, fakat sesi kalmıştır. Narkissos’un bedeni dönüşmüş, fakat görüntüsü kültürel hafızada yaşamaya devam etmiştir. Nergis ise bütün bu hikâyenin ardından yeniden açan bir çiçek olarak karşımıza çıkar. Belki mitlerin gücü de biraz burada aranabilir. Bir anlatı, ortaya çıktığı dünyanın sınırlarını aşarak başka çağlarda başka soruların içine yerleşebilir. Narkissos’un gölü bugün gerçekten var olan bir yerden çok, insanın kendisine baktığı her yüzeyde yeniden kuruluyor olabilir. Ve belki bütün bu hikâyelerin ardından geriye kesin bir cevap değil, daha çok bir soru kalır: Kendimize baktığımızda gerçekten kendimizi mi görüyoruz? Belki bazen bir başkasının sözünü tekrar ederken kendi sesimizi arıyoruz. Belki bazen başkalarının bakışında kendimize dair bir görüntü bulmaya çalışıyoruz. Belki de insanın kendisini tanıması, yalnızca kendisine bakmasıyla değil; gördüğü görüntünün, duyduğu yankının ve başkalarının ona verdiği anlamların ötesinde de bir “ben” arayabilmesiyle mümkün olabilir. Narkissos’un gölü hâlâ orada duruyor olabilir. Yalnızca suyun yüzeyinde değil; aynalarda, ekranlarda, başkalarının bakışlarında ve belki de insanın kendi zihninde. Ve su ne zaman dalgalansa, görüntünün bize ait olduğu kadar geçici de olabileceğini hatırlatıyor olabilir. Belki mesele aynada kendimizi bulmak değil, aynadan başımızı kaldırdığımızda kim olduğumuzu yeniden düşünebilmektir.

Bütün bunlar bir araya geldiğinde Osmanlı'nın imparatorluk anlayışının yalnızca askerî fetihlerden ibaret olmadığı görülür. Geniş bir coğrafya, farklı toplulukların aynı siyasi düzen içerisinde yaşaması, dünyayı düzenleme iddiası, güçlü bir başkent, kendine özgü sanat ve musiki anlayışı, zengin bir yeme-içme kültürü, büyük mimari eserler ve güçlü bir devlet teşkilatı bu anlayışın farklı parçalarıydı. İmparatorluk, kendisini yalnızca sınırlarının genişliğiyle değil, oluşturduğu siyasi ve kültürel dünya ile de tanımlıyordu. Bu yüzden Osmanlı'nın imparatorluk anlayışı, yalnızca haritada büyüyen bir toprak parçası olmaktan ziyade kendi dünyasını kurmaya çalışan büyük bir siyasi ve kültürel yapının tahayyülüydü.