1950’den 1960’a kadar gittikçe dikte rejimi haline gelen Demokrat Parti Hükümeti’nin 27 Mayıs İhtilali ile devrilmesi, ihtilal sonrası yazılan yeni 1961 Anayasası ve beraberinde topluma sunduğu özgürlükler ortamı; Fransa ve Latin Amerika’daki öğrenci kitle hareketlerinin de Türkiye’ye esmesiyle birlikte Cumhuriyet döneminin en önemli protest öğrenci kitlelerinden biri olan ’68 Kuşağı’ meydana gelmiştir.

68 Kuşağı; Özerk Üniversitelerin öğrencilere sunduğu tartışma ortamı ve kimilerine ‘aşırı’ gelen özgürlüklerle birlikte giderek kendini büyütmüş, öğrencilerin teorik bilgisini pekiştirmiş ve beraberinde politik şiddet olaylarını da biriktirmiştir.

Bu dönemde üniversitelerde yalnızca devrimci-sosyalist öğrenciler yetişmemiş, beraberinde ülkücü-milliyetçi ve muhafazakâr-sağcı öğrenciler de kendi içlerinde örgütlenerek konsolide olmuştur. Bu çok çeşitli politize üniversite ortamı, yıllar geçtikçe hem teorik bilgilerle birbirleriyle rekabet halinde olacaktı, hem de giderek şiddetlenen öğrenci olaylarını da doğurmuş olacaktı.

Üniversitelerde yetişen bu politik çeşitliliğe alan açan 1961 Anayasası’nın kabulü, 27 Mayıs ihtilalinin mimarları olan Milli Birlik Komitesi tarafından öne çıkarıldı. Bundan önce Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk anayasası olan, devletin enstrümanı olarak tabir edilen 1924 Anayasası yürürlükteydi. Yeni yürürlüğe girmiş 1961 Anayasası, hatırısayılır derecede kişisel özgürlükleri genişletmiş ve yurttaşlara geniş kapsamlı sosyal haklar tanımıştı. Aynı zamanda etkili bir denge ve denetleme sistemi inşası ile politikacıların etki alanını sınırlandırmıştı.

Böyle bir durumda Türk Siyasal Hayatı tarihine geçmiş ve Türk Solu için politik miras olarak kabul edilecek pek çok siyasal öğrenci hareket önderleri ortaya çıkmıştır. Birçoğu hapis cezası almış, katledilmiş veyahut idam cezasına çarptırılmıştır. Bu isimlere verilecek en büyük örneklerden birisi de Mahir Çayan’dır. Mahir Çayan; kimilerine göre teorik siyaset birikimiyle gerçek bir siyasal önderdi, kimilerine göre ise silahlı eylemleri ve soygun faaliyetleri ile öne çıkan bir örgüt mensubuydu. Bu yazımızda da bu öğrencilerden biri olarak kabul edilen ve Türk Siyasetinde çoğu zaman eylemleri ve faaliyetleri ile tartışmaların öznesi haline gelmiş olan Mahir Çayan’ın yaşamını ve düşüncelerini inceleyeceğiz.

I. Yaşamı (1946 – 1970) 

Mahir Çayan 15 Mart 1946’da Samsun’da dünyaya geldi. Çayan’ın aile kökeni, Çayanlar veya Çayanoğulları olarak bilinen Türk Oymağındandır. Çayanoğlu bölgesinde Mahir Çayan’ın dedesi; bölgede geniş arazilere sahip, yörenin ileri gelenlerinden birisi Hacı Mustafa Ağa’dır. Dedesinin dindar ve muhafazakâr kişiliği, Mahir’in küçük yaşta karakterini etkilemiştir. Çayan, okuma yazmayı öğrendikten hemen sonra kendi isteğiyle Kur’an-ı Kerim okumaya başlamıştır.

1960-61 öğretim döneminde Haydarpaşa Lisesi’ne başlayan Mahir Çayan, Deniz Gezmiş ile aynı okulun öğrencisidir. Mahir Çayan bu dönemde lise yıllarında İstiklal Caddesinde arkadaşlarıyla gezen, kahvelerde iskambil oyunu oynayan, futbola meraklı bir genç olarak bilinirdi. Lise eğitiminin sonlarına doğru futbol oynamaktan eklemleri kireçlenmiş, bunun sonucunda ciddi bir ameliyat geçirmiştir. Ameliyat olduktan sonra evde boş vaktini kitap okuyarak geçiren Mahir’in o dönem roman ve inceleme kitaplarını, arkadaşı kadar yakın olduğu amcası Enver Çayan getirir. Uzun süre evde kaldığı bu dönemde, karşı apartmanında bulunan Sevgi Yener adlı genç bir kız ile yakınlaşır, pencere arasından ettikleri muhabbet daha sonra romantik bir ilişkiye evrilir. 

Mahir Çayan, 1963 yılında üniversite sınavına girerek İstanbul Üniversitesi Hukuk ve Tıp Fakülteleri’ni kazanır. Ailesinin isteklerine rağmen amcası Enver Çayan’ın etkisiyle Hukuk fakültesine kaydını yaptırır. Bir yıl sonra tekrar sınava girerek Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’ne yerleşir.

“Sevdiğim bir dost, iyi bir çocuk. Tehlikesizce bu köprüyü geçebilseydi çok iyi bir yön izleyecekti. İleride Türk siyasal hayatının, sosyal hayatının içinde parlak biri olacaktı. Dürüst, doğru bir yolla ortak üretebileceğimiz bir politikada, Türk siyasal hareketinin içine girecekti. Ama olmadı.” 

-Enver Çayan (Mahir Çayan’ın Amcası) 

Mahir Çayan Ankara SBF’ye kaydını yaptırdıktan sonra SBF Fikir Kulübü’ne (SBF-FK) katılır. SBF Fikir Kulübü’nün bağlı olduğu Fikir Kulüpleri Federasyonu (FKF), ağırlıklı olarak Türkiye İşçi Partisi çizgisini benimseyenlerin bulunduğu bir öğrenci örgütlenmesiydi. SBFFK’nın kurucu üyeleri ‘ümit veren bir arkadaş’ diyerek Mahir Çayan’ı kulübe alırlar. SBF-FK, 23 Aralık 1965’te düzenlediği genel kurul ile başkanını değiştirir. Mahir Çayan genel kurulda konuşma yapar; öğrenciler onu iyi konuşan, iyi eğitimli, kentli, alışılmışın dışında biri olarak tanımlar. Mahir’in o dönem her yere takım elbiseli ve kravatlı bir şekilde katılması diğer öğrenciler arasında garipsenecek bir durum olur. 

SBF-FK Kulüp başkanı Aslan Sonat, TİP dahil hiçbir grubun güdümünde faaliyet göstermek istememektedir. Dolayısıyla yaşanan birtakım sıkıntılardan dolayı seçildikten yalnızca 21 gün sonra istifa eder. Bu istifa üzerine Yönetim Kurulu yeniden toplanır ve Mahir Çayan, Fikir Kulübü’nün yeni başkanı olarak seçilir. Fakat Çayan da TİP denetimine girmeyip muhalefet edince bir süre sonra onun da başkanlığı sona erer. SBF FKF, en başından beri bir gençlik örgütü olarak Türkiye İşçi Partisi ile organik bir ilişki kurmayı amaçlamaktadır. Lakin bu tutuma karşı çıkan bazı öğrenciler, partiden bağımsız bir duruş sergilenmesi gerektiğini savunur. Bu farklı anlayışlar yavaş yavaş kulüp içinde kendine bir zemin bulmaktadır. Mahir Çayan da bu zeminle aynı görüşü paylaşmaktadır ve TİP genel merkezinden farklı bir çizgidedir. Mahir Çayan, her ne kadar Türkiye İşçi Partisi içinde kalırsa kalsın, partinin çalışmalarını yetersiz buluyordu ve gençlik içinde daha aktif örgütlenme yapılması gerektiğini iddia ediyordu. Mahir’in yazılarında da Türkiye İşçi Partisi’ni ‘yasalcı’ olmakla itham ettiğini sıklıkla görülmektedir. 

Nazım Hikmet’in şiirlerinin dahi yasaklandığı bu dönemde, Marksist öğrencilerin sol klasiklere erişimi sınırlı olduğundan ideolojik birikimleri oldukça kıttır. Bu sınırlı ideolojik birikim, öğrenciler içinde sürekli farklı anlayışların ortaya çıkmasına, gruplaşmaların meydana gelmesine sebebiyet verir. Mahir Çayan’ı da bu diğer sosyalist öğrencilerden ayıran temel unsurun, amcasının ona gençken getirdiği kitaplardan bu yana kendisine küçümsenmeyecek kadar kıymetli bir teorik entelektüellik kazandırmasıdır. Bu dönem içinde Mahir, Doğan Avcıoğlu’nun Yön Dergisini takip ediyordu. Türkçeye yeni yeni çevrilen Marksist klasikleri okudukça, Mihri Belli ve Dr. Hikmet Kıvılcımlı gibi bazı eski TKP’lilerle tanıştığı ve zaman zaman fikir ayrılıklarına düştüğü dönemler olur. Bunlardan Aclan Sayılgan, Mahir’in bir dönem Türkçü fikirlere sahip olduğunu fakat tatmin olmadığı için sosyalizme geçtiğini iddia etmişti. Mahir Çayan’ın aynı zamanda Atatürk Büstü ’ne yapılan saldırılardan sonra arkadaşlarıyla büst başında nöbet tutması ve Anıtkabir’e çelenk bırakma gibi diğer eylemleri, SBF’ye başladığı ilk yıllarda tam bağımsızlıkçı bir çizgide Atatürk hayranı olduğuna işaret ediyordu. Bahsettiğimiz farklı anlayışlar etrafında gruplaşmaların ortaya çıkmasıyla Mahir Çayan, Yusuf Küpeli ile FKF’de yeni bir dönem başlatmak ister. Onlara göre FKF yönetiminin ‘üstenci’ bakış açısı, tabanıyla kurduğu ilişkiyi sıkıntıya sokup yeteri kadar taraftar bulmalarını engellemektedir.

“Büyük kurtarıcı Atatürk’ün büstüne saldıran, yeşil bayrak isteyen gerici, korkunç zihniyet AP döneminde tekrar hortladı. Çirkin politikacı, yurtsevmez politikacı yıllardır Atatürk ilkelerine karşı dilini uzatmış, karşı çıkmıştır, yıllardır bu yurtsevmezlere dur diyen çıkmamıştır. Kuvvetini Atatürk Devrimlerinden alan bir gençlik örgütü olarak biz, tüm bu yurtsevmez hareketlerin karşısında sonuna dek direneceğiz ve Ata’nın büstüne kadar uzanmaya cüret eden ellerinizi kıracağız.” 

Mahir Çayan’ın Atatürk Büstüne yapılan saldırılar üzerine açıklaması. 

Mahir Çayan SBF-FK Başkanlığını bıraktıktan sonra parti ve kulüp çevresinden uzaklaşır, derslerine ağırlık vermeye başlar. Bu sırada, SBF-FK başkanlığı döneminde tanıştığı, Gülten Savaşçı ile yakınlaşır. Gülten Savaşçı Fen Fakültesi Fizik mezunudur. Babası Millî Savunma Bakanlığı’nda devlet memuru, ağabeyi ise hava kuvvetlerinde subaydır. Gülten Savaşçı da sol çevrelerdeki gelişmeleri ve ideolojik ayrılıkları yakından takip eden, eylemlerden uzak kalıp cemiyet çalışmalarına katılan birisidir. 

Mahir Çayan ile gittikçe yakınlaşan Gülten Savaşçı, fizik doktorasını yapmak üzere Fransa’ya giderken Mahir’i de Paris’e davet eder. Mahir Çayan da 1968’in sonlarına doğru dil öğrenme fırsatından yararlanmak amacıyla yurt dışına çıkar. Bazı kaynaklarda Mahir’i Gülten Savaşçı ile yurt dışına çıkması için teşvik eden kişinin amcası Enver Çayan olduğunu, kendisinin gittikçe Ankara’da politik eylemlere katılan yeğeni Mahir için endişelendiği yazılır. Mahir’in bir süre yurt dışına çıkmasının, onu Ankara’daki sol hareketlerden uzaklaştıracağını ümit eden Enver Çayan’ın planı tutmaz. Mahir Çayan çıktığı yurt dışı gezilerinde, Fransa ve Latin Amerika devrimci deneyimlerini daha yakından görme fırsatı yakalar ve bu deneyimlerden oldukça etkilenir. Bu sırada Gülten Savaşçı ile 1968 yılında nişanlanır, 12 Ağustos 1970’te de evlenirler. 

II. Teorik Görüşü 

Mahir Çayan’ın diğer sosyalist arkadaşlarına göre ideolojik birikim konusunda bir adım önde olduğunu belirtmiştik. Nitekim kendisi de teorik siyasete, en az pratik siyaset kadar, hatta belki de pratik siyasetten daha fazla değer vermiştir. “Son Gençlik Hareketleri Üzerine”, “Revizyonizmin Keskin Kokusu”, “M.D.D. Teorisi” ve “Kesintisiz Devrim” yazıları, Mahir Çayan’ın ideolojik vizyonunu ve mücadele yöntemini yansıtan en bilinen yazılarıdır. Kendisi aynı zamanda Karl Marx’ın sözlerini kendi mücadele yolları için kaynak gösterenleri, Marx’ı tahrif etmekle eleştirmiş, uzun uzun her bir iddiasına cevap verdiği yazılar yazmıştır. İlk başta yazarlığını yaptığı, daha sonra fikir ayrılıkları nedeniyle ayrıldığı Aydınlık Sosyalist Dergisi’ne açık mektup yazmış, fikir ayrılıklarını ve beraberinde getirdiği vedaları tek tek açıklamıştır.

Mahir Çayan’ın teorik görüşlerine baktığımızda; Gülten Savaşçı (evlilik sonrası Gülten Çayan) ile çıktığı yurt dışı gezisinde etkilendiği Fransa ve Latin Amerika devrimci eylem yollarının, Fidel Castro ve Ernesto Che Guevara’nın önderlik ettiği Küba Devrimi’nin büyük bir etkisi olduğunu anlayabiliyoruz.

Mahir Çayan, 6 Mayıs 1969’da Türk Solu dergisi için yazdığı Son Gençlik Hareketleri Üzerine yazısına Gençlik kavramını tanıtarak başlar. Mahir için gençlik, bilindiği gibi bir sınıf değildir. Öğrenci gençlik genellikle küçük burjuva kökenlidir ve tüketici durumundadır. Gençliğin diğer bütün kesimlerden çok yurt ve dünya sorunları ile ilgilenmesini sağlayan nedeni de tüketici durumda olmasına bağlar. Mahir’e göre gençlik; doğası gereği atılgandır, coşkuludur, yüreklidir. Her türlü çıkar duygusundan ve art niyetten uzaktadır. Bu sebeple toplumun en az bozulmuş tabakası gençliktir. 

“Gençlik; devrimci yığınların politik bilince ulaşmadıkları yarı-sömürge bir ülkede, bağımsızlık mücadelesinde toplumun devrimci sınıf ve tabakalarını harekete geçiren bir dinamit fitilidir.” 

Daha sonra Mahir Çayan, yazısına Cumhuriyet Halk Partisi’nden bahsederek devam ediyor. 

“Başlangıçta öğrenci hareketlerini destekleyen CHP, bir süre sonra bu hareketlerin karşısında yer almıştır. Bunun nedenlerini şöylece özetleyebiliriz: CHP küçük burjuva kaypaklığı içinde bocalayan bir partidir. Ve CHP doğası gereği herhangi bir devrimci harekette sonuna dek yürüyemez, içinde bulunduğumuz Milli Demokratik Devrim mücadelesinde atacağı doğru slogan ve yapacağı eylemlerle CHP’yi etkileyecek bir proleter sosyalist partinin halihazırda olmaması ve içindeki anti-emperyalist güçlerin varlığına karşın işbirlikçilerin bugün için ağırlıklı olması CHP’nin bu bocalamasında ve gerici tavrında çok etkilidir.” 

Devamında Mahir Çayan FKF’de yaşanan gruplaşmalar ve ayrışmalardan bahsediyor, bu ayrışmaların bahsettiğimiz ‘teorik yetersizliklerden’ dolayı ortaya çıktığını savunuyordu.

“Son gençlik hareketlerinde şu gerçek artık iyice açığa çıktı; Türkiye’de oportünistler, teorik yetersizlikten dolayı yanlış yolda olan omuzdaşlarımız sözümüzün dışındadırlar, aktif bir biçimde ihanetin bataklığı içinde kulaç atmaktadırlar. Bize sorarsanız sizin asıl yeriniz bataklıktır. Ve oraya varmanız için size karşı her türlü yardımı yapmaya hazırız. Siz o bataklığa saplandıkça, siz Türkiye sosyalist hareketinden ve gençlik kesiminden, FKF’den temizlendikçe Türkiye sosyalist hareketi güç kazanacaktır. Ve de FKF daha güçlü ve daha tutarlı bir sosyalist gençlik örgütü olacaktır.”  

III. Faaliyetleri ve Ölümü (1970 – 1972) 

“…Amerikan emperyalistleri ve onun köpekleri uzun yıllardır ülkemizi talan edip yağmaladılar; neyimiz var neyimiz yoksa alıp götürdüler… Amerikancı faşist köpekler, bu iğrenç sömürü düzenini daha iyi yürütebilmek amacıyla asayişi sağlama paravanası altında, şimdi de sıkıyönetim ilan ettiler. Halkımızın en temel hak ve hürriyetlerini lükstür diye rafa kaldırdılar… Kendi topraklarımızın üzerinde köle bir halk haline getirildik… Bu durum böyle sürüp gidemez…Onların bugün büyük görünen güçleri ve imkanları bizlere vız gelir. Onlar bir avuç, biz ise milyonlarız. Kaybedeceğimiz hiçbir şey yoktur ama kazanacağımız koca bir dünya vardır…"

Mahir Çayan arkadaşlarıyla birlikte Aralık 1970’te Türkiye Halk Kurtuluş Partisi’nin (THKP) kuruluş sürecini bu bildiri ile tamamlar. Öteden beri Dev-Genç önderlerinden bir grup, gençlik örgütlenmesinin yetersiz kalacağını düşündüklerinden dolayı silahlı mücadeleyi esas alan bir parti kurmayı kararlaştırmışlardır.

Giriş yazısı ile amaçlarını duyurdukları THKP-C bülteninin devamında silahlı faaliyetlerinden ‘kamulaştırma eylemleri’ olarak bahsettikleri görülüyor. Bahsedilen eylemler;

Ziraat Bankası Küçükesat Şubesi’ne karşı soygun ve günlük hasılatına el konulması, Amerikan askeri malzeme deposu Tuslog’un Zincirlikuyu Merkezi ve ABD Başkonsolosluğu gibi birçok yerin bombalanması, Salıpazarı’nda bulunan ABD askeri botunun tahrip edilmesi, Türk Ticaret Bankası Erenköy şube soygunu ve günlük hasılatına el konulması gibi silahlı şiddet eylemleridir. 

Uğur Mumcu, Mahir Çayan ve arkadaşlarının eylemlerini ve yöntemlerini daha önce yazdığı ‘Çıkmaz Sokak’ kitabı ve Cumhuriyet Gazetesindeki köşe yazılarıyla sık sık eleştirmiştir.

“.. Solculuk ve devrimcilik adına başvurulan eylemler birdenbire yaygınlaşmaya başladı. Bu eylemler, "bireysel terör" dediğimiz yönteme dayanıyordu. Adam kaçırma, banka soyma, fidye isteme gibi sağlıksız yöntemlerle sürdürülen serüvenci eylemler, İsrail Başkonsolosu Elrom'un kaçırılması ile önemli bir aşamaya ulaşmıştı.”

-Uğur Mumcu 

Yaptıkları banka soygunlarının birinde kaçış esnasında ortaokula giden küçük bir kız çocuğunun bacağından yaralanmasına sebep olmaları ve İsrail Başkonsolosu Efraim Elrom’um öldürülmesiyle birlikte kamuoyunda meşruiyet görmeyen bu eylemlerin bir devamı, Mahir Çayan ve Hüseyin Cevahir’in 14 yaşında bir kız çocuğunu rehin aldıkları Sibel Erkan Olayı’dır.

Sibel Erkan olayı; Elrom’un ölümünden sonra militanların, polis kuvvetlerinin başlattığı arama operasyonlarından kaçarken sıkışmaları sonucu gelişen anlık bir rehin alma olayıdır. Sibel Erkan’ı rehin alan Mahir Çayan ve Hüseyin Cevahir, daha sonra böyle bir niyetlerinin olmadığını söyleseler de polisin müdahale etmesi hâlinde Sibel Erkan’ı öldüreceklerini açık açık ifade etmişlerdir. Bununla birlikte günler süren pazarlıklarda ordunun talebi, rehine Sibel Erkan’ın bırakılıp Mahir Çayan ve Hüseyin Cevahir’in teslim olmaları yönünde ilerlerken, Mahir Çayan ve Hüseyin Cevahir’in talepleri ise yurt dışına çıkabilmek için bir uçak tahsis edilmesi yönünde olur.

Günler süren pazarlıkların ardından yapılan operasyonla Sibel Erkan kurtarılır, Mahir Çayan ağır yaralı olarak yakalanır ve Hüseyin Cevahir çatışma esnasında ölür. Bu olaydan sonra da Ulaş Bardakçı dahil pek çok militanın yakalanmasıyla yargılamalar başlamıştır.

Bu yargılamalarla birlikte Mahir Çayan, Haydarpaşa Numune Hastanesi’ndeki 50 günlük tedavinin ardından Selimiye Kışlası’nda bir hücreye nakledilir. Oldukça havasız ve kirli olan hücresinde avukatları da dahil olmak üzere kimseyle görüştürülmez. Millî İstihbarat Teşkilâtı tarafından bu hücrede sorgulanır.

Mahir tek başına kaldığı hücresinden amcası Enver Çayan’a altı sayfalık bir mektup yazar. Mektubunda, hastaneye sevkini sağlayıp nöbetçiyi uyutarak oradan kaçmak için amcasından toz şeklinde uyku hapı ister. Fakat mektup amcasının eline geçemez. Mektubunun bir yerinde; 

“Ölmek önemli değil, fakat bir devrimci sonuna kadar (her şart altında) mücadele etmelidir. Kaçmak ihtimalim yüzde bir, her şeye rağmen bu yüzde biri kullanacağım.” 

En sonunda I. THKP-C davası 1971’de İstanbul 3 No’lu Sıkıyönetim Mahkemesi’nde başlar. Dışarıdaki militanlar içeridekilerle nasıl iletişim kurabileceklerini düşünürken, içerideki militanlar da duruşmayı nasıl uzatabileceklerinin yollarını arıyordu. Duruşmayı uzatmak istemelerinin asıl sebebi ise, tünel kazarak cezaevinden kaçmak istemeleriydi. 1 Kasım 1971 Pazartesi günü gerçekleştirilen duruşmada Maltepe Cezaevindeki militanlar ve Mahir Çayan, 13 ‘toplu savunma’ yapmak istedikleri için Mahir Çayan’ın, tünel kazdıkları cezaevine nakledilmesini isterler ve bu nakil isteği kabul edilir. 28 gün sonra Mahir Çayan, Ulaş Bardakçı ve iki arkadaşları kazdıkları tünel yoluyla bulundukları cezaevinden firar ederler.

Bu firar olayı kamuoyunda büyük ilgi uyandırır ve Sıkıyönetim Türkiye’sinin gündemine bomba gibi oturur. Garnizonlara alarm verilir, izinli olan bütün polisler göreve çağrılır. İstanbul Sıkıyönetim Komutanlığı mükâfat karşılığında halktan yardım ister, Mahir ve arkadaşlarının saklanmasının muhtemel olduğu her yere hızla baskınlar düzenlenir. 

Sıkıyönetim dönemine rağmen tutuklu sanıkların cezaevinden kaçabilmeleri, cuntanın kamuoyuna karşı prestijini düşürmüştür. Bunun sonucunda cezaevi yetkilileri hakkında dava açılır. O sırada sıkıyönetimin atanmış başbakanı Nihat Erim, meclis kürsüsüne çıkarak bu konuda bir açıklama yapar: 

“Biz hükümet olarak bu olayın basit bir kaçma olayı olmadığı noktasından hareket ederek gerekli emirleri verdik. Bu firar nasıl bir olaydır? Milletvekilleri bu konuyu fazla kurcalamamalıdır. Devletimiz büyük bir komplo karşısındadır. Bu olayda kusuru görülen en basit erinden, en yüksek komutana kadar herkes cezalandırılacaktır.” 

Hâlen süren THKP-C davasında tutuklu sanıklardan biri duruşmada açıklama yapar: 

“…Bütün devrimciler gibi THKO ve THKP-C savaşçıları faşizmin zindanlarında ömürlerinin sonunu beklemeyecekler veya yine boyunlarına faşizmin kara ilmiğinin geçmesini de bekleyemezlerdi.” 

Türk istihbaratçı Mehmet Eymür, Mahir Çayan ve arkadaşlarının firar dönemi için şu sözleri söylüyor: 

“Çayanların izini sürüyorduk. Kaldıkları evleri bastığımızda onlar evleri terk etmiş oluyorlardı. Acele terk edilmiş ve çay bardakları dolu vaziyette yerler bulduk.” 

Mahir Çayan Ankara’ya kaçarak bir süre izini kaybettirebilse de İstanbul’da kalan arkadaşları emniyetten kaçmaya devam ediyorlardı. Uzun süren İstanbul’daki kovalamacaların ardından 19 Şubat 1972 Cumartesi günü saat 07.00 sıralarında Ulaş Bardakçı, Arnavutköy’de kaldığı evde güvenlik kuvvetleriyle girdiği çatışmada ölü olarak ele geçirildi.

Mahir Çayan’ın Ankara’ya kaçmasının sebebi, o sırada hapiste kalan Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan’ın idamını engelleyebilmekti. Çayan ve arkadaşları idamı engelleyebilmek için Ankara’daki büyükelçilerden birini veya Adalet Partisi genel başkanı Süleyman Demirel’i kaçırarak pazarlık alanını genişletmeye yönelik planlar yapıyordu. Lakin gerçekleştirilen görüşmelerin sonunda, Ankara’da böyle bir pazarlık zemini oluşturmanın 14 mümkün olmadığına karar verdiler. Bunun üzerine makarna yüklü bir kamyonun arkasında Fatsa’ya geçtiler.

Mahir Çayan, iki arkadaşıyla birlikte 25 Mart 1972’de Ünye’ye geldi. Ertesi gün buradaki Ünye Radar Üssü’nden üç İngiliz teknisyeni kaçırdılar ve bir bildiri yayınladılar.

“İngiliz ajanlarının hayatlarına karşılık şartlarımız açıktır:

1-İnfazlar derhal duracak.

2-Hiçbir yurtsever ve devrimci asılmayacak. 

3-En çok 48 saat içerisinde bu konuda Türkiye radyolarından infazların durdurulduğu hakkında yorum yapılması şarttır. Bu şartlar yerine getirilmediği takdirde, kesin olarak bu İngiliz ajanları kurşuna dizilecektir…” 

En sonunda 26 Mart 1972 günü Ünye’den Niksar’a doğru hareket ettiler ve 27 Mart saat 01.30 sıralarında Kızıldere Köyü’nün bulunduğu dağ eteğine çıktılar. 30 Mart 1972 günü; çok sayıda asker, polis, özel tim ve Özel Harp Dairesi’ne bağlı personelin yanı sıra yoğun miktarda silah ve mühimmatla Kızıldere’deki Çayanların kaldığı ev kuşatılır.

Operasyonun amacı ve seyri konusunda farklı anlatımlar bulunmaktadır. Bunlardan biri, yapılan operasyonda rehineleri sağ kurtarmak veya sanıkları sağ yakalamak gibi bir opsiyon bulunmamasıdır. Kuşatılan evde ilk hedef, Sibel Erkan olayında da olduğu gibi, Mahir Çayan’dır. Sibel Erkan olayında Mahir Çayan’ın yanlış tarif edilmesi sonucu yanlışlıkla Hüseyin Cevahir öldürülmüştür fakat bu sefer tarif nettir. Kızıldere’de Önce Mahir Çayan, uzaktan dürbünlü bir tüfekle vurulur. Daha sonra mitralyöz ve benzeri silahlarla ev kısmen yerle bir edilir. Kızıldere Olayı olarak bilinen çatışmada ilk öldürülen kişi, Mahir Çayan olur. Olayın yaşandığı evin sahibi muhtar Emrullah Aslan, Mahir Çayan’ın ölmeden önceki son sözlerini şöyle anlatır: 

“Mahir dedi ki, ‘biz buraya dönmeye değil ölmeye geldik. Mehmetçikler, sizi bizim üstümüze gönderiyorlar… Siz nerede olduğunuzu bilmiyorsunuz. Siperliklerinizi almamışsınız. Biz size kurşun atmayız.’ Kiremitleri attı. ‘Mehmetçiklerin arkasına saklanmayın faşist köpekler. İleri siz gelin’ dedi.

Evde yapılan aramada Mahir Çayan, Cihan Alptekin, Ömer Ayna, Saffet Alp, Sinan Kazım Özüdoğru, Hüdai Arıkan, Ahmet Atasoy, Ertan Saruhan, Sabahattin Kurt ve Nihat Yılmaz’ın ölmüş oldukları ortaya çıkar. Diğer üç rehin İngiliz Teknisyen Charles Burner, Gordon Banner ve Kanadalı John Stuart Law’un eylemciler tarafından öldürüldükleri belirtilmiştir. 

IV. Sonuç 

Mahir Çayan’ın yaşamını ve teorik yazılarını incelediğimiz zaman kendisinin sadece öğrenci hareketlerine katılan bir isim olmadığını, dönemin diğer Marksist öğrencilerine nazaran sahip olduğu bilgi birikimiyle Türkiye solunda önemli bir teorik çizginin oluşmasına katkı sağladığını görüyoruz. Ankara Siyasal Bilgiler Fakültesi’ndeki gençlik hareketleri, Milli Demokratik Devrim ve devrim stratejisi üzerine yazdığı yazılar, dönemin siyasi atmosferinin anlaşılmasına önemli bir olanak sağlamıştır. Elde ettiği bu teorik birikim ve üniversite yıllarında memleket meselelerine karşı gösterdiği ilgi, göz ardı etmememiz gereken bir unsur olmuştur. 

Ancak Mahir Çayan’ın ne Marksist teorik birikimi ne de topluma duyduğu ilgisi, bu düşüncelerini hayata geçirmek üzere uyguladığı adımlara meşruiyet kazandırmaz. Çayan ve arkadaşlarının silahlı mücadeleyi esas alan faaliyetleri; banka soygunları, bombalama ve tahrip etme eylemleri, insan kaçırma ve rehine alma gibi şiddet içeren yöntemlere dayanmıştır. “Bu eylemler siyasal bir amaç taşısa veya iyi niyetle gerçekleştirilmiş olsa dahi, toplumun huzuruna ve bireylerin güvenliğine yönelik büyük tehditler içerdiği için kabul edilmesi mümkün değildir.

Sonuç olarak Mahir Çayan, Türk siyasal hayatına ve Türk Soluna yaptığı ideolojik katkılar ve topluma zarar verecek silahlı şiddet eylemleri nedeniyle de her zaman tartışmalı bir konuma sahip olmuştur. Mahir Çayan’ın 26 yıllık hikayesi, sadece bir kişinin yaşamı değil, aynı zamanda bir dönemin ve kuşağın hikayesi, 68 protest öğrenci gençliğinin tarihidir.