Türk Demokrasi Tarihi - III
Hürriyetin İlanı: II. Meşrutiyet, 1908 Devrimi ve İttihat ve Terakki
Embedded Files
Yazan: İbrahim Uslu 12.10.2026
Hiçbir hürriyet, bir meydanda ilan edildiği gün kurulmuş olmaz; dağdan inen subayın getirdiği, matbaanın çoğalttığı ve kalabalığın kucakladığı o sabah ancak bir başlangıçtır, çünkü hürriyeti ilan etmek bir kuşağın cesaretini, onu yaşatmak ise o kuşağın kendi iktidarına da sınır çizebilmesini ister.
1908 üzerine yazılanların önemli bir kısmı, dönemi hürriyetin var olduğu ya da olmadığı iki kutuptan birine yerleştirir. Bu okuma cevabı sorudan önce belirlemiş olur ve ortaya çıkan metin ya bir övgüye ya bir suçlamaya dönüşür, geçmişin kendisi ise ikisinin arasında kaybolur. Hürriyeti ölçmek üç eksen ister. Birincisi kıyastır: hangi dönemle karşılaştırıldığında? İkincisi öznedir: kimin hürriyeti söz konusu olduğunda? Üçüncüsü süredir, çünkü bir günde kazanılan bir hak yedi yıl içinde parça parça geri alınabilir. Türk demokrasi tarihi de salt kararnamelerin, seçim sonuçlarının ve askerî baskınların kronolojisi değil, bu üç eksenin her kuşakta yeniden çizildiği bir deneyler dizisidir.
Bu yazı, “Türk Demokrasi Tarihi” başlıklı beş bölümlük yazı dizisinin üçüncü durağıdır. Dizinin ilk durağı, Sened-i İttifak'ın ayanla padişah arasında kurduğu ilk pazarlıktan Tanzimat'ın tebaaya verdiği güvencelere uzanan uyanışı ele almıştır. İkinci durak, 1876'da ilan edilip iki yıl içinde işlemez hale gelen ilk anayasal deneyimin, yarım kalan baharın durağı olmuştur. Bu yazıdan sonra sıra, 1920'de Ankara'da toplanan meclisin savaş koşullarındaki iradesine ve oradan daha kalıcı bir devlet düzenine gelecektir.
Dizinin bu üçüncü bölümü, hürriyetin Rumeli'de ilan edildiği 23 Temmuz 1908 ile Bâbıâli'nin silahla basıldığı 23 Ocak 1913 arasındaki dört buçuk yılı kapsar. İstibdadın otuz yılı yalnız ilk bölümde, sonrasını taşıyan zemin olarak yer alır. Yazı üç önerme üzerine kuruludur. Birincisi, 1908 bir milattır: şahsî idare sona ermiş ve bir daha aynı biçimde kurulamamıştır. İkincisi, 1909 tadilatı, 1878'de meclisin işleyişini durduran mekanizmayı anayasa metninden söküp atmıştır. Üçüncüsü, II. Meşrutiyet'in çöküşü anayasal bir boşluktan gelmemiş; metnin dışından, cemiyetten, ordudan ve sokaktan gelmiştir.
I. Kapatılan Kapı: İstibdat, 1878-1908
Kânûn-ı Esâsî ilga edilmedi; meclis süresiz tatil edildi ve anayasa fiilen askıda kaldı. 1878 Şubatında II. Abdülhamid, padişaha meclisi toplama ve tatil etme yetkisi veren 7. maddeye dayanarak Meclis-i Umumî'nin çalışmasına son verdi. Karar bir fesih değildi, bir seçim takvimi de öngörmüyordu. Meclis-i Âyan üyeleri kaydıhayat şartıyla sıfatlarını korudu ve padişah bu meclise 1880'e kadar yeni üye atadı. Aradaki fark bugünden bakıldığında teknik bir ayrıntı gibi görünür, oysa sonraki otuz yılın ve 1908'in bütün mantığı bu farkın içindedir. Anayasa yürürlükteydi fakat değildi. Meclis vardı fakat toplanmıyordu.
Bu belirsizliğin en açık belgesi devletin kendi yıllığıdır. Meclis tatildeyken Kânûn-ı Esâsî, Osmanlı salnâmelerinin başında yıllarca tam metin olarak basılmaya devam etti. Devletin resmî yıllığı, uygulamadığı anayasayı her yıl yeniden ilan ediyordu. İmparatorluk, kâğıt üzerinde, meşrutî bir monarşi olarak kalmaya devam etti.
Bu yüzden 1908'i yapanların talebi var olan anayasanın uygulanmasıydı. Jön Türk muhalefeti kurulu düzeni yıkmak yerine, kendini askıya alınmış bir hukukun iadesini isteyen bir hareket olarak tanımladı. Padişahın tahtında bırakılması da bu tutumun sonucuydu. Talepler onun gidişini içermiyordu. Asıl istenen şey, padişahın otuz iki yıl önce kendi imzasıyla ilan ettiği metne dönmesiydi.
Kapının nasıl kapatıldığı metnin kendisinde okunur. 113. madde esasen bir sıkıyönetim düzenlemesiydi. Memleketin herhangi bir yerinde ihtilal belirtisi görülürse hükümete, yalnız o mahal için idare-i örfiye ilan etme yetkisi veriyordu. Son fıkrası ise bambaşka bir şey söylüyordu. Zabıtanın güvenilir saydığı bir tahkikatla hükümetin emniyetini ihlal ettikleri sabit görülenleri memâlik-i mahrûsadan, yani Osmanlı ülkesinden çıkarmak, münhasıran padişahın yetkisindeydi. Bir cümle. İddianame, duruşma ya da hüküm gerekmiyordu. Sürgün için ihtiyaç duyulan bütün hukuk, bir maddenin son fıkrasındaydı.
İstibdadın gündelik aracı hafiye sistemiydi. Sistem, maaşlı küçük bir çekirdeğin çevresinde teşviklerle çalışan geniş bir gönüllü ağıydı. Saray görevlileri, bürokratlar, valiler, elçilik personeli, dervişler ve din adamları bu ağın içindeydi. Raporlara jurnal denirdi ve doğrudan mabeyn başkâtipliğine sunulurdu. Jurnal verenler rütbe ve görevle ödüllendiriliyor, yanlış çıkan jurnal cezasız kalıyordu. Ödüllendirilen unsur, ihbarın doğruluğu yerine bizzat ihbar eyleminin kendisiydi. Bir devlet memurlarını birbirini ihbar etmeye mevkiyle teşvik ettiğinde, üretilen şey bilgiden ziyade yalnızca gürültüye dönüşür. Abdülhamid'in hal'inden sonra Yıldız'da, sandıklar içinde hiç açılmamış onlarca jurnal bulundu.
Basın bu iklimde küçüldü. Yayımlanmasına izin verilen gazeteler sansürün çizdiği dar alanın içinde kaldı. Siyasî düşüncenin yurdu İstanbul olmaktan çıkmış, Paris, Cenevre ve Kahire olmuştu. Muhalif metinler oralarda basılıyor, gizlice içeri sokuluyordu. Osmanlı aydını iki coğrafyaya bölünmüştü: içeride susanlar ve dışarıda konuşanlar.
İstibdadın bir de uzun süreli malî yüzü vardı. 20 Aralık 1881 tarihli Muharrem Kararnamesi ile kurulan Düyûn-ı Umûmiye İdaresi, devletin iflasından sonra alacaklılarla varılan uzlaşmanın kurumuydu. İdareye tuz ve tütün inhisarları, damga resmi, müskirat resmi, ipek öşrü ve balık avı rüsumu devredildi. Yönetim, İngiliz, Fransız, Alman, Avusturya, İtalyan, Hollanda ve Osmanlı alacaklılarını temsil eden yedi üyeli bir meclisin elindeydi. Doğrudan devredilen gelirler devlet gelirinin yaklaşık altıda biriydi. Hükümet adına toplanan gelirler de eklendiğinde idarenin denetimindeki pay üçte bire yaklaşıyordu. 1912'ye gelindiğinde Düyûn-ı Umûmiye'nin geçici tahsildarlarla birlikte 9.000'e yaklaşan personeli, Maliye Nezareti'nin personelini geçmişti.
Gümrük, malî egemenliğin sınırını daha da açık gösterir. 1861-1862 düzenlemelerinden beri ithalat resmi %8'di ve devlet bu oranı tek taraflı değiştiremiyordu. Oran 1907'de %11'e çıkarılabildi, ama tek bir işlem üç sonuç doğurdu. Artış için bütün büyük devletlerin rızası arandı ve artış yedi yıllık bir süreyle sınırlandı. Artıştan doğan gelirin devlete kalan payı münhasıran Makedonya'nın üç vilayetine harcanacaktı. Hasılatı da o vilayetlerin bütçesine Düyûn-ı Umûmiye aktaracaktı.
Aynı iktidar mektepleri taşraya yaydı, demiryolunu ve telgrafı imparatorluğun içlerine taşıdı, bürokrasiyi yeni mekteplerden yetişen memurlarla doldurdu. Bu da olgudur ve dönemi yalnız icraatından ya da yalnız baskısından okuyan iki tarih yazımı hâlâ karşı karşıyadır. İki okumanın da tartışmadığı bir nokta vardır. Bu icraatın tamamı meclissiz ve denetimsiz bir iradenin eseridir. En yüksek hukuk metni tek bir imzayla işlemez tutulabiliyorsa, o iradenin verdiği her şey de aynı imzaya bağlıdır.
Düyûn-ı Umûmiye
II. Sürgündeki Akıl ve İlk Bölünme
Hareket 1908'e gelmeden ikiye bölünmüştü. 1909'da, 1911'de ve 1913'te olanlar bu bölünme bilinmeden anlaşılmaz.
Bölünmenin bir tarafında Ahmed Rıza vardı. Pozitivist bir düşünür olarak düzen ve ilerleme ilkesine bağlıydı, güçlü bir merkezî idareyi imparatorluğun korunmasının şartı sayıyordu. Yabancı müdahalesine kesinlikle karşıydı ve Avrupa devletlerinden yardım beklenmesini hareketin meşruiyetine zarar olarak görüyordu. 1895'ten itibaren Paris'te çıkardığı Meşveret bu çizginin yayın organıydı.
Öteki tarafta Prens Sabahaddin vardı. Le Play ekolünden ve Edmond Demolins'ten beslenen Sabahaddin, imparatorluğun sorununu siyasal bir meseleden ziyade toplumsal bir yapı sorunu olarak görüyordu. Çözüm olarak teşebbüs-i şahsî (bireysel girişim) ile adem-i merkeziyet (yetkilerin taşraya dağıtılması) fikrini öne sürdü. “Umum Osmanlı Vatandaşlarımıza”, “Teşebbüs-i Şahsî ve Tevsî-i Me'zûniyyet Hakkında Bir İzah” ve “Türkiye Nasıl Kurtarılabilir” adlı metinleri, imparatorluğun kurtuluşunu merkezin güçlenmesi yerine bireyin ve vilayetin serbestleşmesinde aradı. Sabahaddin'e göre merkeziyetçilik çok unsurlu bir imparatorluğu ancak baskıyla bir arada tutabilirdi, yerel özerklik ise onu gevşeterek koruyabilirdi.
İki çizgi 4-9 Şubat 1902'de Paris'te toplanan I. Jön Türk Kongresi'nde karşı karşıya geldi. Kongreye Sabahaddin başkanlık etti, ama kongre bir birlik üretmek yerine bir ayrışma belgesi ortaya koydu. Ayrılığın görünür sebebi yabancı müdahalesiydi. Çoğunluk Avrupa devletlerinin desteğini bir imkân saydı, Ahmed Rıza'nın başını çektiği azınlık bunu reddetti. Görünmeyen sebep ise devletin ne olması gerektiğine dair iki ayrı tasavvurdu. 27 Aralık 1907'de toplanan II. Kongre bir eylem birliği sağladı, ama bu birlik fikrî aşamadan ziyade taktik düzeyde kaldı. Ortak hedef, ortak bir program etrafında birleşmekten çok doğrudan Abdülhamid'di.
1.Jön Türk Kongresş
Bu arada hareketin ağırlık merkezi sessizce yer değiştiriyordu. Osmanlı Hürriyet Cemiyeti 1906'da Selanik'te kuruldu ve kısa sürede üçüncü ordunun genç subayları arasında yayıldı. 27 Eylül 1907'de Paris'teki merkezle birleşme belgesi imzalandı. Belgeye göre Paris haricî, Selanik dahilî merkez olacaktı. Birleşme bir erime değildi. Fiilî güç, belgenin söylediğinden farklı bir yerde toplandı: ağırlık kalemden üniformaya, sürgündeki aydınlardan Makedonya'daki genç subaylara geçti. Ahmed Rıza ile Sabahaddin Paris'te tartışırken, hareketi taşıyacak olanlar Selanik'teydi.
1908'de hürriyeti ilan eden kadro ile 1913'te Bâbıâli'yi basan kadro aynıdır. Değişen, ellerindeki araçtır. 1908'de ellerinde dağda çete ve kışlada subay vardı, 1913'te silahlı fedai. Bu kayma sonraki beş yılın mantığını belirler.
Son unsur Makedonya'ydı. 9-10 Haziran 1908'de İngiliz ve Rus hükümdarları Reval'de buluştu ve Makedonya ıslahatı üzerinde ilke düzeyinde uzlaştı. Selanik'teki subay için bu haber bir reformdan ziyade doğrudan bir kayıp ilanıydı. 1908, bir özgürlük talebinden önce bir vatan kurtarma refleksiydi. Hürriyet, imparatorluğun dağılmasını durduracak bir araç olarak istendi. Araç amacı gerçekleştiremediğinde, araca sarılanlar aracın kendisini sorgulamak yerine doğrudan onu kullananları suçlayacaktı.
III. Yirmi Üç Temmuz: Otuz Yılın Sonu
Enver Bey 24 Haziran 1908 akşamı, Resneli Niyazi Bey 3 Temmuz'da dağa çıktı. Makedonya'daki askerî birliklerin itaatten çıkması ve Rumeli'den gelen telgraflar sarayı kısa sürede köşeye sıkıştırdı. Yirmi gün sonra, 23 Temmuz 1908'de çıkan bir iradeyle Kânûn-ı Esâsî yeniden yürürlüğe kondu. Resmî ilan ve gazetelerdeki duyuru ise ertesi güne sarktı. Bu bir günlük farkın tesadüf olmadığı, birkaç ay sonra kartpostal vitrinlerinde görülecekti.
Ne bittiğinin listesi uzundur. 31 Temmuz 1908'de hafiye teşkilatı lağvedildi. Temmuz sonunda bir dizi af iradesi çıktı ve siyasî mahkûmlar hapishanelerden salıverildi. Sürgünler dönmeye başladı, sansür fiilen kalktı, kapatılmış gazeteler yeniden çıktı ve seçime gidildi. 23 Temmuz 1908'de, 1878'den beri ilk kez, padişahın iradesi tek başına kanun olmaktan çıktı.
Meydanlarda görülen sahneler bu değişimin toplumsal karşılığıydı. Müslüman, Rum, Ermeni, Bulgar ve Yahudi unsurlar sokaklarda birlikte kutladı. Hoca ile papaz aynı kürsüye çıktı, sürgünden dönenler istasyonlarda ve iskelelerde kalabalıklarla karşılandı. Sevincin sahiciliği sıfatların ötesine geçerek tarihsel kayıtlarla varlık kazanır. Bu sahneler dönemin hatıratında, gazetelerinde ve fotoğraflarında birbirini doğrulayacak kadar sık geçer.
Sahnenin ikinci bir katmanı da vardır ve onu görmeden sonraki beş yıl anlaşılmaz. Hürriyetin kahramanları kendiliğinden doğmadı, üretildi.
Resneli Nİyazi Bey
Manastır'da stüdyo işleten Manaki Kardeşler ayaklanmayı ve önderlerini sistemli biçimde fotoğrafladı. Niyazi Bey'in yanındaki geyikle çekilmiş fotoğrafı, soyut bir kavram olan hürriyetin somut imgesi oldu. Elinde tüfeğiyle duran subay ve ona sokulan hayvan, hem askerî gücü hem kendiliğinden gelen bir kabulü anlatıyordu. Bu kareler en geç Ekim 1908'de Servet-i Fünûn aracılığıyla İstanbul okuruna ulaştı. Kahramanlar böylece olayları hiç görmemiş okurlar için de görünür oldu.
Kartpostal yayıncıları arasında da bir tarih savaşı yaşandı. İstanbul'un tanınmış yayıncısı Fruchtermann kartpostallarını 24 Temmuz tarihiyle bastı, yani anayasanın resmen ilan edildiği ve padişahın onu bahşettiği izlenimini veren günle. 23 Temmuz tarihli kartpostallar ise hürriyetin dağdan, silahla alındığını söylüyordu. Aynı olayın iki tarihi, iki meşruiyet iddiasıydı. Biri hürriyetin verildiğini, öteki alındığını ima ediyordu.
Kahramanlar hiyerarşisinin kendisi de tartışma konusuydu. Cemiyetin kurucularından İbrahim Temo, hak ettiği takdiri görmediğini düşündüğü Atıf Bey için Viyanalı bir yayıncıya 10.000 kartpostal bastırdı. Okul çocukları kahramanların maskelerini takıp Enver ile Niyazi'yi oynadı. Kahramanlık o dönem sipariş edilebilen, basılabilen ve dağıtılabilen bir şeydi.
Efsunun üretilmiş olması sevincin de üretilmiş olduğu anlamına gelmez. Meydandaki adamın sevinci, hapishane kapılarının gerçekten açılmasından geliyordu. Ne var ki üretilebilen kahramanlık, üretilebilen meşruiyettir. O meşruiyet de üretenin elinde kaldıkça ona aittir.
İbrahim Temo
IV. Otuz Yılın Birikmiş Sesi ve İlk Susturma
Hürriyetin ilanından sonraki aylarda Osmanlı toplumu, otuz yıl boyunca söyleyemediği her şeyi bir anda söylemeye başladı.
İlk patlama matbaada oldu. İlanı izleyen ilk iki ayda 200'ü aşkın gazeteye yayın imtiyazı verildi. Mizah dergileri, fırka gazeteleri, kadın dergileri ve mahallî yayınlar birbirinin ardından çıktı, birçoğu birkaç sayıdan sonra kapandı.
İkinci patlama işyerlerinde yaşandı. Kadir Yıldırım'ın arşiv kayıtlarına ve dönem basınına dayanan sayımına göre Temmuz-Aralık 1908 arasında imparatorlukta 143 grev yapıldı. Bu sayımda 1872'den Temmuz 1908'e kadar geçen otuz altı yılın toplamı 91'dir. Demiryolları, limanlar, tütün rejisi ve madenler dalganın merkezindeydi. Taleplerin başında ücret artışı ve çalışma saatlerinin kısaltılması geliyordu.
Hükümetin cevabı üç ay içinde geldi. Tatil-i Eşgal Kararnâme-i Muvakkati, 8 Ekim 1908'de Meclis'e sevk edilmeden, Heyet-i Vükelâ (bakanlar kurulu) kararıyla çıkarıldı. Kararname grevi yasaklamadı, onu dört aşamalı ve ağır bir uzlaştırma prosedürüne bağladı. İşi engellemek ve nümayiş yapmak yasaklandı. Uzlaşma kararını uygulamayan şirkete her gecikme günü için para cezası öngörüldü, ceza işçi sandıklarına gidecekti. Grev hukuken mümkün, fiilen imkânsız hale geldi. Düzenleme 9 Ağustos 1909'da kanunlaştı ve kanun, kamu hizmeti gören işletmelerde sendika kurulmasını da yasakladı.
5 Ekim 1908'de Avusturya-Macaristan, 1878'den beri işgali altında tuttuğu Bosna Hersek'i ilhak ettiğini ilan etti. Ekim 1908'in ilk günlerinde, merkezî bir talimat olmaksızın, Avusturya mallarına karşı boykot başladı.
1908'deki Avusturya boykotunun tasviri
Boykot, meydan sahnesinin iktisadî karşılığıydı. Tüccar, tüketici, liman işçisi, esnaf, memur ve sınırlı ölçüde kadınlar harekete katıldı. Hareketin içinde Müslümanlar da gayrimüslimler de vardı. Trabzon, Beyrut, Yanya ve İzmir, İstanbul'un yanında hareketin güçlü merkezleri oldu. Kaynaklarda Harb-i İktisadi Cemiyeti ve tüccarları örgütleyen Boykotaj Sendikası adları geçer, İzmir'de hareketin yayın organı Gâve çıktı. Kayıkçı, hamal ve mavnacılar Avusturya bandıralı gemileri boşaltmadı, fes tüccarları Avusturya fesini raflardan kaldırdı. Hareket Ekim 1908'den 26 Şubat 1909'a kadar, yaklaşık beş ay sürdü.
Boykotun nasıl sona erdiği konusunda literatür ikiye ayrılır. Bir okumaya göre hareketin radikalleşmesinden ve işçi eylemlerinden tedirgin olan hükümet boykota son verdi. Osmanlı arşiv belgelerine dayanan çalışmalara göre ise hükümet boykotu kanun dairesinde destekledi ve Avusturya'nın tazminat müzakeresine yanaşmadı. Bu okumada boykot, 26 Şubat 1909 protokolünden sonra Boykotaj Sendikası'nın kendi kararıyla bitti.
Coşkunun öteki yüzü de vardı. Dönen sürgünler iş ve mevki beklerken çoğu zaman işsizlik buldu. İttihat ve Terakki ise Meşrutiyet'in şerefini büyük ölçüde kendine mal etti. Ağustos 1908'de bu küskünlüğü örgütleyen Fedakâran-ı Millet Cemiyeti kuruldu, cemiyetin yayın organı Hukuk-ı Umûmiye'ydi. Hüseyin Cahid'in Tanin'de aktardığı bir sürgünün sözleri şöyleydi:
“Menfi idik, istibdat altında yaşıyorduk. Fakat, karnımız doyuyordu. Nail-i hürriyet olduk, meşrutiyet-i idare altında bulunuyoruz. Fakat, açız.”
Olguların sırası bir örüntüyü gösterir. Hürriyetin ilanından üç ay sonra grev kararnameyle çerçevelendi, dört ay sonra sokak hareketliliği iktidarın tedirginlik konusu oldu, 31 Mart'tan sonra Fedakâran-ı Millet Cemiyeti kapatıldı. Örüntü 1913'ü beklemeksizin, henüz 1908'in sonunda kuruldu. Sonraki tasfiyeler ani bir sapmadan ziyade, ilk provası burada yapılmış bir refleksin olgunlaşmış halidir.
V. Meclis Açılıyor: Seçim, Parti ve Muhalefetin Doğuşu
1908 seçimleri, 1877'de Meclis-i Mebusan'ın kabul ettiği ama II. Abdülhamid'in imzalamadığı İntihab-ı Mebusan Kanunu'yla yapıldı. Mehmet Ö. Alkan'ın seçim sistemi üzerine çalışmasına göre padişah, kanunu 1908'de biraz değiştirilmiş haliyle onaylamak zorunda kaldı. Otuz bir yıl imzasız bekleyen kanun, değişikliklerle 1946'ya kadar yürürlükte kalacaktı.
Seçimler iki dereceliydi. Seçmen önce müntehib-i sânîleri (ikinci seçmenleri) seçiyor, mebusları onlar belirliyordu. Alkan'a göre bu usul, “genel oya duyulan güvensizliği yansıtır.” Oy hakkı 25 yaşını doldurmuş erkeklerdeydi ve 1876 talimatındaki “emlak sahibi olmak” şartının yerini “devlete az çok vergi vermek” şartı almıştı. Askerler, 1877'de olduğu gibi, mülâzım (teğmen) rütbesinden itibaren oy kullanabiliyordu. Kadınların temsil hakkı yoktu. 1877'de taşrada mebusları halk değil, vilayet, sancak ve kaza idare meclisleri seçmişti. İki dereceli usul o seçimde yalnız İstanbul'da uygulanmıştı, ülke çapında ilk kez 1908'de uygulandı. Bu usul taşrada toprak sahibi eşrafı öne çıkarıyordu. İttihat ve Terakki ise aday listelerini elinde tutarak ezici bir üstünlük kurdu.
Seçimin yapıldığı taşranın kendi ağırlığı vardı. 1905-1906 sayımına göre imparatorluğun nüfusu 20 milyonu aşıyordu ve bu nüfusun ezici çoğunluğu kırsalda yaşıyordu. Aşar, II. Meşrutiyet yıllarında bütçe gelirlerinin beşte biri ile dörtte biri arasında bir paya sahipti. 1904-1905'te ürünün sekizde biri oranında alınıyordu. Tahsil iltizamla, vergi toplama hakkının müzayedeyle kiraya verilmesi usulüyle sürüyordu. Otuz yıllık istibdadın sona erdiği yıl, mültezimin köye giriş usulü aynı kaldı.
Muhalefetin ilk örgütlü biçimi 14 Eylül 1908'de kurulan Osmanlı Ahrar Fırkası'dır. Programı Nureddin Ferruh kaleme almış ve Avrupa liberal parti programlarını örnek almıştır. Giriş ilkeleri arasında hürriyet, serbesti-i matbuat, serbesti-i vicdan ve serbesti-i ticaret yer alıyordu. Programın 9. maddesi adem-i merkeziyeti düzenliyordu. Yazımızın ikinci bölümündeki ayrım böylece bir parti haline gelmişti.
Sık sık öyle anılsa da Prens Sabahaddin fırkanın kurucusu ya da üyesi değildir. Kendisine başkanlık teklif edildi, o reddetti ve fırkayla resmî bir ilişkisi olduğunu hiçbir zaman kabul etmedi. Fırkayı, Bebek'te verdiği bir konferanstan etkilenen gençler kurdu. Sabahaddin fikrî ilham kaynağı ve gayriresmî hâmi olarak kaldı.
İstanbul'da ikinci seçmen oyları şöyle dağıldı: Ali Kemal 64, Ahmed Fazlı 31, Kâmil Paşa 18. Resmen aday olmadığı halde Prens Sabahaddin de 18 oy aldı, Celaleddin Arif ise 4. Programı yazan Nureddin Ferruh tek oy alamadı. Meclise giren tek Ahrar adayı Ankara mebusu Mahir Said oldu.
Meclis açıldıktan sonra durum değişti. İttihat ve Terakki listelerinden ve bağımsız olarak seçilmiş 60-70 mebus fırkanın etrafında toplandı.
Tablo 1 - İki Meclisin Karşılaştırması: 1908 meclisi için kaynaklar 281 ile 288 arasında değişen rakamlar verir. Etnik döküm, 288 toplamını veren çalışmaya, Feroz Ahmad ile Dankwart A. Rustow'un meclisler incelemesine aittir. Fark ara seçimlerden ve mükerrer seçilmelerden kaynaklanır. 1877 sütunundaki 115, meclise fiilen katılan mebusların sayısıdır. Tahsis edilen sandalye 130'du, bunun 80'i Müslümanlara, 50'si gayrimüslimlere ayrılmıştı.
Temsil iki buçuk katına çıktı. Meclis fikrine karşı çıkanların, Alkan'ın aktardığı sorusu şuydu: “Bir takım medrese mahsulleri ve çiftlik ağaları dakaik-i siyaseti, hidmet-i devletde efna-yı ömr edenlerden iyi mi bilir?” (Medresenin yetiştirdikleri ve çiftlik ağaları siyasetin inceliklerini, ömrünü devlet hizmetinde tüketenlerden iyi mi bilir?) Ahmad ile Rustow'un incelemesine göre II. Meşrutiyet'in üç devresinde mesleği tespit edilebilen mebuslar arasında 102 idareci ve bürokrat, 75 ulema, 72 toprak sahibi vardı. Bu rakamlar üç devrenin toplamıdır. Sorunun üç öznesi meclis sıralarında yan yana oturuyordu.
Tablonun son satırı başka bir farkı kaydeder. 1878'de meclisi tatil eden, padişahın şahsî iradesiydi. 1912'de meclisi fesheden ise hükümet kararı, Meclis-i Âyan muvafakati ve iradeden oluşan bir prosedürdü. Sonuç ikisinde de aynıydı, yol farklıydı.
Meclisin ömrünü belirleyen unsur bizzat kurumun kendisinden ziyade onun üzerinde yer alan güçtü. İttihat ve Terakki bir parti yapısından çok bir cemiyet kimliği taşıyor ve meclisin içinde yer almak yerine onun üstünde duruyordu. 1909 kongresi, merkez-i umûmî (genel merkez) üyelerinin isimlerinin gizli tutulması geleneğini ve cemiyete girişteki yemini kaldırdı. Ama asıl güç isimlerin gizliliğinden çok aday listelerinin tekelinde toplanmıştı. O tekel hiç açılmadı.
Cemiyetin gayrimüslim örgütlerle ilişkisi de bu dönemde biçimlendi. 1908'de Ermeni Devrimci Federasyonu (Taşnaksutyun) ile resmî bir ittifak yoktu, fiilî bir işbirliği vardı. Taşnaklar kendi örgütlerini ve tam hareket serbestisini korumakta ısrar etti, İttihat ve Terakki de bunu kabul etti. Tosun'un çalışmasına göre iki taraf arasındaki ilk yazılı işbirliği metni 3 Ağustos 1909'da imzalandı. Resmî seçim ittifakı ise 1912'de kuruldu.
VI. Otuz Bir Mart, Karşı Devrim ve 1909 Tadilatı
1909 baharına gelindiğinde üç gerilim birbirine eklenmişti. Birincisi ordunun içindeydi: mektepte yetişmiş subaylarla rütbesini askerlik içinde yükselerek almış alaylı subaylar arasındaki çatışma. İkincisi dinî muhafazakâr tepkiydi. Derviş Vahdetî 11 Aralık 1908'de Volkan gazetesini çıkarmaya başladı, 3 Nisan 1909'da Ayasofya'da İttihâd-ı Muhammedî Cemiyeti'nin resmî açılışı yapıldı. Üçüncüsü, cemiyetin meclis dışındaki vesayetine karşı büyüyen siyasî muhalefetti.
Ve bir cinayet. Serbesti gazetesinin başmuharriri Hasan Fehmi, 6 Nisan 1909 akşamı Galata Köprüsü'nün Eminönü ucunda öldürüldü. Fail bulunamadı. Cenazesi İttihat ve Terakki aleyhine bir gösteriye dönüştü.
İsyan, 12 Nisan'ı 13 Nisan'a bağlayan gece İstanbul'daki avcı taburlarının ayaklanmasıyla başladı ve on bir gün sürdü. Talep dilde şeriatın iadesiydi. Uygulamada ise mektepli subayların ordudan atılması, kabinenin düşürülmesi ve meclisin dağıtılması isteniyordu. Subaylar linç edildi, kabine istifa etti. Sekiz ay önce açılan kapının kapatılması isteniyordu.
Cevap Selanik'ten geldi. Üçüncü Ordu merkezinde isyanın Rumeli'den gönderilecek bir kuvvetle bastırılmasına karar verildi. Orduya Hareket Ordusu adını Kolağası Mustafa Kemal koydu. İlk komutanı Ferik Hüseyin Hüsnü Paşa'ydı ve ordunun beyannamesi onun imzasıyla yayımlandı. Edirne kuvvetlerini Mirliva Şevket Turgut Paşa sevk etti. Selanik kuvvetlerinin kurmay başkanı Kolağası Mustafa Kemal, Edirne kuvvetlerininki Kolağası Kâzım Karabekir'di. Mahmud Şevket Paşa komutayı 22 Nisan'da, harekâtın son aşamasında Yeşilköy'de devraldı.
12-13 Nisan (31 Mart) İsyani
İlk birlikler 14 Nisan'da Selanik'ten yola çıktı. 24 Nisan sabahı Taksim ve Taşkışla'da çatışmalar yaşandı, Yıldız da o gün teslim oldu. 25 Nisan'da sıkıyönetim ilan edildi. 27 Nisan'da Meclis-i Umumî-i Millî, II. Abdülhamid'in hal'ine karar verdi.
Ordunun bileşimi, taşıdığı iddianın bir parçasıydı. 40-50.000 nizamiye askerinin yanında 25-30.000 gönüllü vardı ve gönüllüler arasında Arnavutlar, Bulgarlar, Rumlar, Sırplar ve Makedonlar bulunuyordu. Yazımızın üçüncü bölümündeki meydan sahnesi burada, dokuz ay sonra, silahlı haliyle bir kez daha kuruldu. Anayasayı korumak için toplanan bu çok unsurlu ordu, o sahnenin son görünüşüydü. Bu sahne üzerine söylenecek söz, üç yıl sonrasına aittir.
Ardından tasfiye başladı. İstanbul'da Divan-ı Harb-i Örfî (sıkıyönetim mahkemesi) kuruldu. Derviş Vahdetî, isyanın müşevviki (kışkırtıcısı) sıfatıyla yargılandı ve 19 Temmuz 1909'da idam edildi, Volkan kapatıldı. Mizancı Murad müebbet kalebentlikle (ömür boyu kalede tutulma cezasıyla) Rodos'a sürüldü, Mîzan kapatıldı. İttihâd-ı Muhammedî Cemiyeti kapatıldı. Ahrar Fırkası 30 Ocak 1910'da Nureddin Ferruh'un bildirisiyle kendini feshetti. Listede isyanın örgütü de, isyanla bağı mahkeme kararıyla kurulmamış siyasî muhalefet de vardı. Sekiz ay önce hürriyetin ilanıyla açılan af defteri, dokuz ay sonra yeniden açıldı, bu kez ters yönde.
31 Mart günlerinde Adana'da, biri 13 Nisan'da, öteki 25 Nisan civarında başlayan iki dalga halinde kitlesel şiddet olayları yaşandı. Olayların ardından dönemin divan-ı harpleri kuruldu. Meclis-i Mebusan da Sinop mebusu Yusuf Kemal Bey başkanlığında, Tekirdağ mebusu Agop Babikyan Efendi'nin de üyeleri arasında bulunduğu bir tahkik heyeti gönderdi. Hem Müslüman hem Ermeni sanıklar idam ve ağır hapis cezalarına çarptırıldı. Ölü sayısında Adana valisinin ve Babikyan'ın verdiği rakamlar arasında uçurum vardır ve kaynaklar tek bir rakamda birleşmez.
İsyanın bastırılması, anayasanın yeniden yazılmasının da önünü açtı. Tadil müzakereleri Meclis-i Mebusan'da yürütüldü. Tadilat 22 Ağustos 1909’da kanunlaştı. 21 madde tadil edildi, 119. madde kaldırıldı ve 3 madde eklendi. Ortaya 24 maddelik bir değişiklik paketi çıktı.
Değişiklikler şu sırayla okunabilir. 3. maddenin tadiliyle padişah, tahta çıkışında Meclis-i Umumî huzurunda şer'-i şerife ve Kânûn-ı Esâsî'ye riayet, vatana ve millete sadakat yemini etmekle yükümlü kılındı. 1876 metninde bu yükümlülük yoktu. Padişah artık yalnızca sadrazamı ve şeyhülislâmı atayabilecek, kabineyi sadrazam kuracaktı. Kabine Meclis-i Mebusan'a karşı müştereken ve ferden sorumlu hale geldi. Bir nazıra güvensizlik o nazırlığı, sadrazama güvensizlik bütün kabineyi düşürecekti. Mebuslar kanun teklif etme hakkı kazandı. İçtima süresi dört aydan altı aya çıktı. 113. maddenin padişaha yargısız sürgün yetkisi veren son fıkrası kaldırıldı, madde ilga edilmedi, tadil edildi. Meclisin feshi, hükümet ile meclis arasında ihtilaf çıkmasına, Meclis-i Âyan'ın muvafakatine ve yeni meclisin üç ay içinde toplanmasına bağlandı. Meclis her yıl Teşrinisani başında kendiliğinden toplanacağı için süresiz tatil imkânsız hale geldi.
Türk demokrasi tarihinde 1908-1909'u bir milat yapan, bu listenin son iki maddesidir. Otuz yılın iki dayanağı, sürgün yetkisi ile süresiz tatil, anayasadan söküldü. Padişahın kabineyi tek başına atama yetkisi ile yargısız sürgün yetkisi, devletin sonuna kadar hanedana geri verilmedi. 1908-1909, hürriyetin tam olarak kurulduğu an değildir. Şahsî idarenin hukuken imkânsız hale geldiği andır. Milat budur.
Üç yıl sonra meclis yine feshedilecekti, bu kez anayasanın çizdiği yoldan. Anayasa 1878'de kapatılan kapıyı tamir etti. Üç yıl sonra iktidar yan pencereyi buldu.
II. Meşrutiyet'in çöküşü anayasal bir boşluktan gelmedi. Hukuk metni sağlamdı, onu taşıyacak siyasî kültür ise yoktu. Çöküş anayasanın dışından geldi: cemiyetten, ordudan ve sokaktan.
Eylül 1909'da Selanik'teki İttihat ve Terakki kongresinde Kolağası Mustafa Kemal, siyaset yapmak isteyen subayların ordudan ayrılmasını, orduda kalanların da siyasetle bağlarını kesmesini önerdi. Teklif bir kısım delegeden destek gördü, ama güçlü bir muhalefetle karşılaştı. 1909'da kürsüden söylenen bu cümle kayda geçti fakat uygulanmadı.
Meclis-i Âyan
VII. Hürriyet Kimin İçindi? 1909-1913
Bundan sonrasını okumak bir ölçü ister. Doğru soru hürriyetin var olup olmadığı değildir, çünkü o soru ya övgü ya da suçlama üretir. Hürriyet izafi bir terimdir.
Hürriyet kimin içindi?
Cevap üç aşamada daraldı. Temmuz 1908'de hürriyet herkes içindi. 1909 kanunlarıyla cemiyeti tehdit etmeyenler için oldu. 1912'ye gelindiğinde ise yalnızca cemiyetin kendisi için kaldı.
Daralmanın şartları da kayıtta durur. İttihat ve Terakki'nin 1913'e kadar elindeki baskı aygıtı, otuz yılda olgunlaşmış saray aygıtıyla ölçek bakımından kıyaslanamaz. Bu kadro beş yıl içinde bir karşı devrimle, iki savaşla ve Avrupa topraklarının neredeyse tamamının kaybıyla yüzleşti, ülkeyi fiilen kesintisiz bir olağanüstü hal içinde yönetti. Kıyasın ölçüsü ise dışarıdan gelmez. Ölçü, Temmuz 1908'de verilen sözdür.
İlk daralma kanunlarla geldi. 29 Temmuz 1909 tarihli Matbuat Kanunu, gazetelerin mahkeme kararına kadar geçici olarak kapatılabilmesini öngördü. Mecliste bir kanat, yeni düzenin istibdat dönemininkinin bile altına düştüğünü savundu. Bu itirazın kürsüden yapılıp zabıtlara geçebilmesi 1878-1908 arasında mümkün değildi. Asıl sıkılaştırmalar 1912-1913 tadilleriyle geldi. 16 Ağustos 1909 tarihli Cemiyetler Kanunu, 4. maddesiyle kavmiyet ve cinsiyet (soy) esasına ya da unvanına dayanan siyasî cemiyetleri yasakladı. Tatil-i Eşgal de 9 Ağustos 1909'da kanunlaşmıştı.
Hürriyetin birinci daralması, ilanından sonraki on üç ay içinde yaşandı; basın, örgütlenme ve grev hukuken çerçevelendi. Hiçbiri tümden yasaklanmadı, üçü de fiilen kullanılamayacak kadar zorlaştırıldı.
Taşrada daralma silahla karşılandı. Arnavut isyanları 1910, 1911 ve 1912'de çıktı. Sebepler arasında yeni vergiler, zorunlu askerlik, silah toplatma, alfabe meselesi ve merkeziyetçi idare vardı. 1911'de verilen tavizlerden biri, köy bekçileri ile çobanların tezkere-i mahsus (özel izin belgesi) ile şehir dışında silah taşıyabilmesiydi. Silah toplatmanın isyanı büyüttüğü bir bölgede bu madde, geri adımın ölçüsünü gösteriyordu.
Ardından dış savaş geldi. İtalya 29 Eylül 1911'de savaş ilan etti. Subaylar kılık değiştirip sahte kimlikle Mısır üzerinden bölgeye geçti. Mustafa Kemal 15 Ekim 1911'de gazeteci Mustafa Şerif kimliğiyle yola çıktı. 27 Kasım 1911'de binbaşılığa terfi etti, 22 Aralık 1911'de Tobruk'ta muharebeye girdi, Ocak 1912'de gözünden yaralandı, Mart 1912'de Derne Kumandanı oldu. Enver Bey 24 Ocak 1912'de Bingazi bölgesinin komutasını aldı. Savaş 18 Ekim 1912'de Uşi Antlaşması'yla kapandı, Trablusgarp ve Bingazi elden çıktı
Savaşın ortasında muhalefet yeniden örgütlendi. Hürriyet ve İtilaf Fırkası 21 Kasım 1911'de kuruldu. Fırka kurumsal olarak Ahrar'ın devamı değildi, Osmanlı Demokrat Fırkası, Ahali Fırkası ve Mûtedil Hürriyetperverân gibi teşekküllerin birleşmesiyle doğdu. Kadrosunda ise Mahir Said ve Rıza Nur gibi eski Ahrarcılar vardı. 1902'de Paris'te başlayan ayrım, dokuz yıl sonra İstanbul'da bir parti oldu.
Fırkanın ilk sınavı yirmi gün sonra geldi. 11 Aralık 1911'de İstanbul'da yapılan ara seçimde Hürriyet ve İtilaf adayı Tahir Hayreddin Bey 196, İttihat ve Terakki adayı Adliye Nâzırı Mehmed Memduh Bey 195 oy aldı. Bir oy. 18 Ocak 1912'de meclisin feshine karar verildi.
Seçime giderken cemiyet yeni bir ortaklık kurdu. İttihat ve Terakki ile Taşnaksutyun arasındaki seçim ittifakı 13 Şubat 1912'de imzalandı, 29 Şubat'ta ilan edildi. Metin gizli tutuldu. Nejla Günay'ın aktardığına göre Taşnaklar 18-20 Ermeni mebus istedi, İttihatçılar 13-15 için söz verdi, iki taraf 14'te anlaştı.
Seçimin kendisi 1912 baharında yapıldı ve Sopalı Seçimler adıyla hatırlandı. Muhalif adaylar dövüldü, seçmenler sandıktan uzaklaştırıldı, ikinci seçmen listeleri denetim altına alındı. Yeni mecliste yalnızca altı muhalif mebus vardı. 18 Nisan 1912'de açılan meclis, ikinci daralmayı temsil eder. 1908'de sandıkta kaybetmesine karşın mecliste doğabilen muhalefetin, 1912'de sandığa girmesi bile engellendi.
O günün İttihat ve Terakki'si ne milliyetçi bir baskı rejimi şablonuna ne de Osmanlıcı bir ittihat şablonuna sığar. Bir kadro, bir mevsim içinde hem muhalefeti bastırıyor hem imparatorluğun bir unsuruyla siyasî ortaklık kuruyordu. Hürriyet bir Taşnak mebus için genişlerken bir İtilafçı muhalif için daralıyordu. Günay'a göre ittifak 1913 başında, Balkan Savaşları'nın ardından sona erdi.
Üçüncü daralma beklenmedik bir yerden geldi. Halâskâr Zâbitân (Kurtarıcı Subaylar) adını taşıyan grup Mayıs-Haziran 1912'de teşekkül etti ve Temmuz'da açığa çıktı. Grup, Şûrâ-yı Askerî üzerinden padişaha bir muhtıra sundu. Muhtırada kabinenin istifası, bîtaraf bir hükümet, müdahalesiz bir seçim ve İttihat ve Terakki'nin siyasetten çekilmesi isteniyordu. Hükümet işine hiç kimsenin ve sorumsuz hiçbir kuvvetin karışmaması da talepler arasındaydı. Hesap vermeyen kuvvet, meclisin üstünde duran cemiyetti. Grubun Hürriyet ve İtilaf ile bağı literatürde tartışmalıdır, bir kısım çalışma onu fırkanın uzantısı sayar.
Said Paşa 16 Temmuz 1912'de istifa etti. Gazi Ahmed Muhtar Paşa 21 Temmuz'da sadarete getirildi. Ertesi gün kurulan hükümet, içinde Kâmil, Hüseyin Hilmi ve Ferid Paşalar bulunduğu için Büyük Kabine diye anıldı. 24 Temmuz'da Halâskârlar Meclis Reisi Halil Bey'e bir mektup gönderdi. Mektupta meclis Fındıklı Kulüp ve Tiyatrosuna benzetiliyor ve 48 saat içinde feshi isteniyordu. 4 Ağustos'ta Meclis-i Âyan onay verdi, 5 Ağustos'ta fesih iradesi çıktı.
Ordunun siyasetten çekilmesi talebi bir askerî muhtırayla dile getirildi. Üç yıl önce aynı şeyi söyleyen kolağası ile aralarındaki fark cümlede değil, cümlenin söylendiği yerdeydi. Biri kongre kürsüsünde konuştu, öbürleri padişaha muhtıra sundu. Üçüncü daralma bu kez muhaliflerin eliyle yaşandı. Hürriyeti daraltan refleks artık bir partinin değil, bir siyasî kültürün refleksiydi.
Talep Büyük Kabine döneminde kâğıda da geçti. Mehmet Ö. Alkan'ın aktardığına göre kabine, askerin siyasetle bağını kesmek için askerlerin siyasî parti ve cemiyetlere üyeliğini yasakladı ve bu konuda kendilerinden yazılı yemin aldı. 8 Ekim 1912 tarihli bir kanun-ı muvakkat (meclis kapalıyken çıkarılan geçici kanun) da askerlik hizmetinde bulunanların oy kullanmasını yasakladı.
4 Eylül 1912'de hükümet Arnavut taleplerini kabul etti. O hükümet, Halâskâr müdahalesinin ürünü olan kabineydi. 8 Ekim 1912'de Birinci Balkan Savaşı başladı. Tavizlerin kabulünün üzerinden otuz dört gün geçmişti.
Rumeli kaybedildi, Edirne kuşatıldı ve Selanik düştü. Düşen şehir, hareketin doğduğu, cemiyetin iç merkezinin bulunduğu ve kongrelerinin toplandığı şehirdi. 28 Kasım 1912'de Arnavutluk bağımsızlığını ilan etti.
Bilanço 30 Mayıs 1913'te Londra'da imzalanan antlaşmayla kesinleşti. Midye-Enez hattı sınır kabul edildi. İmparatorluk Avrupa topraklarının yaklaşık %83'ünü ve o topraklarda yaşayan nüfusun yaklaşık %69'unu kaybetti. Toroshan Özdamar'a göre toplam vergi gelirinin de yaklaşık beşte biri bu topraklarla birlikte gitti. Yalnız Selanik limanından Kasım 1912 ile Mart 1914 arasında 243.807 muhacir yola çıktı. Balkanlar'ın tamamı ve daha uzun bir dönem esas alındığında genel tahminler 1,5 milyona yaklaşmaktadır.
1908'de hürriyetin ilan edildiği meydanlar, 1913'te imparatorluğun dışında kalmıştı. O meydanlarda birlikte kutlayanların bir kısmı artık başka devletlerin tebaasıydı.
Enver Bey Ocak 1913 başında Libya'dan İstanbul'a döndü. 23 Ocak 1913'te Enver Bey silahlı İttihatçıların başında Bâbıâli'ye yürüdü. Baskında Harbiye Nâzırı Nâzım Paşa ile iki yaver öldürüldü. Sadrazam Kâmil Paşa istifaya zorlandı, yerine Mahmud Şevket Paşa getirildi.
VIII. Laboratuvar: Geriye Ne Kaldı
Siyaset kapandı. Ama hürriyet daralana kadar geçen sürede bir ülke bütün sorularını sordu. Beş yıl, bir ülkenin bütün fikirlerini aynı anda konuşabildiği tek zaman dilimiydi. Konuşuldu, yazıldı, kuruldu; uygulanamadı.
Tevfik Fikret'in üç şiiri dönemin üç evresine karşılık gelir. Birincisi Sis’tir. Şiir 1902'de, Boğaz'a çöken ve akşama kadar kalkmayan bir şubat sisinin ardından yazıldı. Evi hafiyelerin gözetimi altında olan şair, sisin boğuculuğunu şehrin havasıyla birleştirdi ve İstanbul'a açıkça lanet okudu. Şiir istibdat boyunca elden ele dolaştı, ancak 1908'den sonra basılabildi. Altı yıl boyunca yalnızca çoğaltılarak okunabilen bir metin, hürriyetle birlikte matbaaya girdi.
İkincisi Rücû’dur. Altındaki tarih Rumî 11 Temmuz 1324'tür (24 Temmuz 1908), meşrutiyetin iadesinin ertesi günü. Fikret bu şiirde Sis’te söylediklerinin bir kısmından döndü ve orduyu bir tür kurtarıcı olarak yüceltti. Bu tam bir geri alma değil, kısmî bir dönüştü. Üçüncü evre 1912'ye aittir. Meclis kapatılınca Fikret, Hân-ı Yağmâ’yı (Yağma Sofrası) ve Doksan Beşe Doğru’yu kaleme aldı. İkincisinin başlığı bir tarihtir. Doksan beş, Hicrî 1295'tir, meclisin tatil edildiği 1878. Şiir şöyle açılır:
Bir devr-i şe'âmet: Yine çiğnendi yeminler;
çiğnendi, yazık, milletin ümmîd-i bülendi.
Kânun diye, topraklara sürtüldü cebinler;
kânun diye, kânun diye, kânun tepelendi...
Bîhûde figanlar yine, bihûde enînler!
— Tevfik Fikret, “Doksan Beşe Doğru”
Şair, 1912'de, gidilen yerin adını koymuştur.
Tevfik Fikret
Fikret'in hayatı da bu evreleri izler. Ağustos 1908'de Hüseyin Cahid ve Hüseyin Kâzım'la birlikte Tanin'i kurdu ve gazetenin adını koydu. 26 Aralık 1908'de yazı kurulundan ayrıldı, 1910'da gazeteyle bütün ilişkisini kesti. Aralık 1908'de Mekteb-i Sultânî müdürlüğüne getirildi. Maarif Nâzırı Emrullah Efendi'nin okulun işlerine müdahalesi üzerine 9 Nisan 1910'da istifa etti, ardından öğrenciler boykota gitti. Rumelihisarı'nda planlarını kendi çizdiği Âşiyan'a çekildi, Robert Kolej'de Türkçe okutmayı sürdürdü. 1914'te çocuklar için sade bir dille ve hece vezniyle yazdığı Şermin'i yayımladı. 1915'te, 18 Ağustos'u 19 Ağustos'a bağlayan gece, kırk yedi yaşında öldü.
Karşı kutupta Mehmed Âkif duruyordu. Safahat'ın ilk kitabı 1911'de, Süleymaniye Kürsüsünde 1912'de, Hakkın Sesleri 1913'te çıktı. Fikret ile Âkif arasındaki tartışma siyaset üzerine değil, ahlâk üzerineydi. Üçüncü bir tanık Şair Eşref'tir. Eşref 1902'de tutuklandı ve bir yıl hapis yattı, 1903'te Mısır'a kaçtı ve kitaplarını orada bastırdı. 1908'de döndü, Ağustos 1909'da emekliye sevk edildi, 22 Mayıs 1912'de Kırkağaç'ta öldü. Ardında hem istibdadı hem onu deviren cemiyeti hicveden şiirler bıraktı.
Dil meselesi de bu yıllarda açıldı. Genç Kalemler, Haziran 1909'da Manastır'da Hüsn ve Şiir adıyla başlamış, Selanik'e geçince Genç Kalemler adını almıştı. Bu adla çıkan ilk cildin sayıları tarihsizdir. 11 Nisan 1911'de, ikinci cildin ilk sayısında, imza yerine bir soru işaretiyle “Yeni Lisan” makalesi yayımlandı. Yazarı Ömer Seyfettin'di. Makale, yazı dilinin Arapça ve Farsça kaidelerden arınmasını ve İstanbul Türkçesinin esas alınmasını savundu. Arkasındaki fikir basitti. Halkın anlamadığı dille yazan aydın halkı yönetebilir, ama temsil edemez. Dilin sadeleşmesi, bu anlamda bir demokrasi meselesiydi.
Toplum üzerine düşünmenin yeni bir dili de bu yıllarda kuruldu. Ziya Gökalp 22 Ekim 1908'de İttihat ve Terakki'nin Diyarbekir şubesini kurdu. 18 Eylül 1909'da toplanan Selanik kongresine Diyarbekir delegesi olarak katıldı ve merkez heyetine seçildi. 1911'de Selanik'te ilk sosyoloji derslerini verdi. Balkan Savaşı'yla İstanbul'a döndü. Türkçülük, İslâmcılık ve Batıcılığı birbirinin alternatifi olmaktan çıkarıp bir sentez halinde kurmaya çalıştı
Ziya Gökalp
İktisadî fikir ise 1908'den önce hazırdı. Akyiğitzâde Mûsâ, İktisad yâhud İlm-i Servet: Âzâdegî-i Ticâret ve Usûl-i Himâye ve İlm-i Servet veyâhud İlm-i İktisâd adlı eserlerinde, Friedrich List ve Paul Cauwès'in izinde korumacılığı savunmuştu. Bu, birinci bölümde anlatılan malî yapıya verilmiş fikrî bir cevaptı. Fikir hazırdı, toplumsal zeminini 1908 boykotu kurdu.
Bu cevap yeni kurumlar da buldu. Türk Yurdu Cemiyeti 18 Ağustos 1911'de kuruldu, aynı adı taşıyan dergi 24 Kasım 1911'de çıkmaya başladı. Parvus Efendi'nin “Türkiye Avrupa'nın Malî Boyunduruğu Altındadır” başlıklı yazısı 1912'de, 27 Haziran ve 12 Temmuz tarihli iki bölüm halinde yayımlandı. Yazının ana fikri, iktisadî bağımsızlık olmadan siyasî bağımsızlığın kâğıt üzerinde kalacağıydı. Doğan Avcıoğlu'nun Türkiye'nin Düzeni'nde izini sürdüğü çizgide millî iktisat, salt bir sanayileşme programı olmanın ötesinde, doğrudan bir milletleşme programıdır.
Kadınlar da bu beş yılda kamusal alana kendi yayınlarıyla girdi. Mehâsin 14 Eylül 1908'de İstanbul'da, Demet 30 Eylül 1908'de İstanbul'da, Kadın 26 Ekim 1908'de Selanik'te çıkmaya başladı. Üç dergi de IV. bölümdeki matbuat patlamasının içinden çıktı. Dersaâdet İnas İdadisi 1911'de yeniden açıldı ve 1913'te sultanîye dönüştürüldü. Tüm burada anlatılanlar kadınların kamusal alanlara girişlerinin sadece bir doğuş hikayesidir.
Beş alan yan yana konduğunda ortaya şu liste çıkar:
Tablo 2 - Beş Yılda Doğan Fikir: Tablo bir iddia değil, bir listedir. Bu listedeki her maddenin sonraki on beş yılda birer devlet politikasına dönüştüğünü bilen okur, onu ikinci okuyuşta başka türlü okur.
Bu laboratuvarda üretilen fikirlerin çoğu, onları üretenlerin kurduğu tek parti rejiminde ve bir dünya savaşının içinde uygulama alanı bulacaktı. Hürriyet dönemi kendi programını gerçekleştiremeden kapandı.
IX. Borç ve Miras
Dizinin ikinci yazısı bir borçla kapanmıştı: “1908'in devrimcileri, 1876'nın aydınlarının başarısızlığını telafi etmek için, yalnızca bir anayasa değil, onu koruyacak bir sivil toplum ve örgütlü bir kamuoyu yaratmak zorunda kalmışlardır.”
Üçüncü yazının cevabı şudur: yarattılar. Matbuatta, grevde, boykotta, mecliste, dergilerde ve cemiyetlerde yarattılar. Otuz yıl susturulmuş bir toplum beş yılda konuşmayı, örgütlenmeyi, talep etmeyi ve hesap sormayı öğrendi. Sonra aynı el, yarattığının bir kısmını dağıttı. Anayasa ayaktaydı ancak onu taşıyacak siyasî kültür ayakta değildi.
1909'un kazanımları tek parça değildir. Sorumlu hükümet ilkesi ve kişi güvenliği devletin sonuna kadar geri alınmadı. Padişah bir daha kabineyi tek başına atayamadı, kimseyi yargısız sürgüne gönderemedi. Fesih rejimi ise başka bir yol izledi. 1914 tadiliyle feshin Meclis-i Âyan onayı şartı kaldırıldı, 1916 tadiliyle fesih yeniden padişah lehine kuruldu ve 1918'de kullanıldı. 1909'da tamir edilen kapının menteşesi yedi yıl içinde gevşetildi.
1878'de meclisi kapatan, tek bir adamın hesap vermeyen iradesiydi. 1912'de meclisi kapatan ise hükümet kararından ve Meclis-i Âyan muvafakatinden geçen, kötüye kullanılmış ama var olan bir prosedürdü. Otuz dört yılda değişen, hürriyetin kendisi değil, hürriyetsizliğin artık bir usul gerektirmesiydi.
1908'i başarı ya da başarısızlık hanesine yazmak, deneyin sonucunu gizler. Deneyin gösterdiği şey, hukuk metninin onu taşıyacak siyasî kültür olmadan yalnızca bir kâğıt olduğudur. Otuz yıl boyunca salnâmelerin başında basılan metin de böyle bir kâğıttı. O kültür ilanla değil, yaşanarak kurulur. 1908-1913, o kültürün geniş bir toplum ölçeğinde ilk kez yaşandığı yıllardı.
Bâbıâli'den sonra imparatorluğu bir dünya savaşı, bir yenilgi ve bir işgal bekliyordu. 1909'da kongre kürsüsünde ordunun siyasetten çekilmesini savunan ve dinlenmeyen o kolağası, on yıl sonra bir imparatorluğun değil, bir milletin adına konuşacaktı. Dizinin dördüncü yazısı, Milletin Meclisi: Ulusal Mücadele ve Egemenliğin Ulusa Devri, hürriyetin nasıl kaybedildiğinden öte, egemenliğin asıl sahibini nasıl keşfettiğinin hikâyesi olacak.
“Ne efsûnkâr imişsin âh ey dîdâr-ı hürriyyet
Esîr-i aşkın olduk gerçi kurtulduk esâretten”
Kaynakça;
Adiloğlu, B. ve Yücel, G. (2021). Düyûn-ı Umûmiyye Osmanlı Devlet Borçları İdaresi. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, (21), 67-78.
Ahmad, F. ve Rustow, D. A. (1976). İkinci Meşrutiyet döneminde meclisler: 1908-1918. Güney-Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, (4-5), 245-271.
Akyıldız, A. (2003). Meclis-i Meb'ûsan. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 28, ss. 245- 247). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/meclis-i-mebusan
Alkan, M. Ö. (2006). Türkiye'de seçim sistemi tercihinin misyon boyutu ve demokratik gelişime etkileri. Anayasa Yargısı, 23, 133-165.
Arslan, Z. (2010). Ağustos 1909 tarihli Cemiyetler Kanunu üzerinde Meclis-i Mebusan'da yapılan müzakereler ve cemiyetlerin yapılanmasında İttihat ve Terakki örneği. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3(11), 57-68.
Aslan, T. (2009). II. Meşrutiyet dönemi genel af uygulamaları. Akademik Bakış, 3(5), 41- 60.
Avcıoğlu, D. (2024). Türkiye'nin Düzeni: Dün, Bugün, Yarın. Tekin Yayınevi.
Aydın, M. (2019). Arnavutluk'un Osmanlı Devleti'nden kopuşu sorunu (1912-1913). Belgi Dergisi, 2(17), 1094-1128
Aydın, M. Â. (2001). Kānûn-ı esâsî. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 24, ss. 328-330). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/kanun-i-esasi
Birinci, A. (1998). Hürriyet ve İtilâf Fırkası. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 18, ss. 507-511). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/hurriyet-ve-itilaffirkasi
Çalen, M. K. (2012). 1909 Kanun-i Esasi tadilâtı. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 2(4), 129-140.
Çelik, H. (1996). Genç Kalemler. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 14, ss. 21-23). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/genc-kalemler
Çetinkaya, Y. D. (2004). 1908 Osmanlı boykotu: Bir toplumsal hareketin analizi. İletişim Yayınları.
Dağlar, O. (2006). Emrullah Efendi – Tevfik Fikret anlaşmazlığı (Mekteb-i Sultani hadisesi). Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(2), 27-47.
Dağlar, O. (2008). II. Meşrutiyet'in ilanının İstanbul basınındaki yansımaları (1908). İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, (38), 141-159.
Dereci, Ş. (2013). Balkan Savaşları sırasında dul, yetim ve kimsesizleri korumaya yönelik sosyal yardım uygulamaları. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 3(5), 191-211.
Doğan, H. (2018). Osmanlı Devleti'nin son döneminde grev hakkı ve Ta'tîl-i Eşgâl Kanunu. Belleten, 82(293), 265-294. https://doi.org/10.37879/belleten.2018.265
Ekinci, B. E. (2023). 1876 Kanun-ı Esasî'de yapılan 1914 tarihli ikinci değişiklik: Amacı, meclis görüşmeleri ve fesih yetkisi bakımından sonuçları. Türkiye Barolar Birliği Dergisi, (168), 73-102.
Erkan, Ü. (2018). Türk Yurdu dergisinde iktisat yazılarının analizi (1911-1931). Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 3(1), 13-30.
Eryaman, A. (2020). 1909 Matbuat Kanunu matbuat hürriyeti getirdi mi? OTAM: Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, (48), 43-63.
Gariper, C. ve Bayraktar, Y. (2017). Hürriyet Kasidesi'nin değerler dizgesi üzerinde kimi belirlemeler. Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları, 9(18), 127-141.
Gazel, A. A. (2022). Osmanlı Devleti'nde parlamento fesihleri (1877-1920). Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 18(35), 67-101.
Gönenç, S. (2022). Osmanlı belgelerinde Avusturya boykotu (5 Ekim 1908 - 26 Şubat 1909). Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 10(32), 194-217. https://doi.org/10.33692/avrasyad.117685
Gülekoğlu, Ü. ve Eyicil, A. (2024). Adana'da Ermeni olayları (1909-1921). Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(1), 190-203
Günay, N. (2022). II. Meşrutiyet Dönemi'nde Ermeni partilerinin seçim ittifakları.
S. Nurdan ve M. Özler (Haz.), XVIII. Türk Tarih Kongresi: Kongreye sunulan bildiriler içinde (C. VIII, ss. 397-418). Türk Tarih Kurumu.
Güneş, H. (2023). Osmanlı matbuatına göre Hasan Fehmi cinayeti. İçtimaiyat, 7(2), 394- 412. https://doi.org/10.33709/ictimaiyat.1215634
Hanioğlu, M. Ş. (1995). Enver Paşa. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 11, ss. 261-264). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/enver-pasa
Hanioğlu, M. Ş. (2001). İttihat ve Terakkî Cemiyeti. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 23, ss. 476-484). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/ittihat-veterakki-cemiyet
Hanioğlu, M. Ş. (2004). Meşrutiyet. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 29, ss. 388-393). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/mesrutiyet
Huyugüzel, Ö. F. (2010a). Şair Eşref. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 38, ss. 304- 305). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/sair-esref Huyugüzel, Ö. F. (2010b). Tanin. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 39, ss. 565-567). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/tanin
Kahraman, A. (2003). Matbuat. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 28, ss. 121-125). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/matbuat
Kaluç, Ş. (2009). Osmanlı Ahrar Fırkasının kuruluşu, faaliyetleri ve sonu. Liberal Düşünce, (53-54), 177-213.
Karabulut, U. ve Özkul, Ö. F. (2017). II. Meşrutiyetin ilanından Tatil-i Eşgal Kanunu'na (1909) Osmanlı payitahtında işçi hareketleri. Belgi Dergisi, 2(14), 568-579.
Keçeci Kurt, S. (2015). II. Meşrutiyet dönemi Osmanlı kadın dergilerinde aile ve evlilik algısı. Belleten, 79(286), 1073-1098. https://doi.org/10.37879/belleten.2015.1073
Kerimoğlu, H. T. (2007). İkinci Meşrutiyetin ilk yıllarında sürgün ve firariler sorunu ve Fedakâran-ı Millet Cemiyeti. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 7(2), 133-149
Küçük, C. (1991). Bâbıâli Baskını. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 4, ss. 389-390). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/babiali-baskini
Küçük, C. (1992). Balkan Savaşı. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 5, ss. 23-25). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/balkan-savasi
Kütükoğlu, M. S. (1996). Gümrük. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 14, ss. 263-268). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/gumruk
Okay, M. O. (1996). Gökalp, Ziya. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 14, ss. 124-128). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/gokalp-ziya
Okay, M. O. (2008). Safahat. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 35, ss. 442-444). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/safahat
Okay, M. O. ve Düzdağ, M. E. (2003). Mehmed Âkif Ersoy. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 28, ss. 432-439). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/mehmed-akif-ersoy
Olgun, K. (2012). Osmanlı Meclis-i Mebusanı'nda ara seçimler (1908-1912 dönemi). Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 28(82), 1-24.
Özcan, A. (2007). Otuzbir Mart Vak'ası. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 34, ss. 9- 11). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/otuzbir-mart-vakasi
Özdamar, T. (2024). Balkan Savaşlarından sonra Osmanlı imtiyazlarının durumu ve halefiyet meselesi. Belleten, 88(313), 935-968. https://doi.org/10.37879/belleten.2024.935
Özen, S. (2017). The heroes of Hürriyet: The images in struggle. N. Lévy-Aksu ve F. Georgeon (Ed.), The Young Turk Revolution and the Ottoman Empire: The aftermath of 1908 içinde (ss. 15-37). I.B. Tauris.
Tabakoğlu, A. (2007). Öşür. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 34, ss. 100-103). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/osur
Taş, Y. ve Yetişgin, M. (2025). II. Meşrutiyet'ten 31 Mart Olayına Türk basını: İç ve dış politikadaki gelişmelerin gazetelere yansımaları. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(1), 583-597.
Tekin, E. (1997). Hafiye. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 15, ss. 115-116). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/hafiye
Toprak, S. V. (2013). İlk Osmanlı seçimleri ve parlamentosu. Sosyoloji Dergisi, 3(26), 171-192. Toprak, Z. (1982). Türkiye'de millî iktisat (1908-1918). Yurt Yayınları.
Tosun, H. (2024). II. Meşrutiyet döneminde İttihat ve Terakki Partisi ile Ermeni örgütlerinin ilişkisi. SDE Akademi, 4(1), 1-33. https://doi.org/10.58375/sde.1340819
Tunaya, T. Z. (1984). Türkiye'de siyasal partiler: C. 1. İkinci Meşrutiyet dönemi. Hürriyet Vakfı Yayınları.
Tuncer, H. (2012). Türk Yurdu. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 41, ss. 550-551). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/turk-yurdu
Tümer Erdem, Y. (t.y.). İnâs sultânîleri. Türk Maarif Ansiklopedisi. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/inas-sultanileri Türkiye Büyük Millet Meclisi. (t.y.-a). 1876 Kanun-ı Esasi: Metin ve değişiklik bilgileri. https://www.tbmm.gov.tr/anayasa/yetmis-alti-kanuni-esasi-metin-degisiklik
Türkiye Büyük Millet Meclisi. (t.y.-b). 1876 Kanun-ı Esasi değişiklikleri. https://www.tbmm.gov.tr/files/anayasa/docs/1876/1876-1/1876-1-degisiklik.pdf
Türkmen, Z. (1997). Hareket Ordusu. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 16, ss. 125- 127). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/hareket-ordusu
Uçman, A. (2012). Tevfik Fikret. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 41, ss. 9-13). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/tevfik-fikret
Uzuner, B. (2024). 1912-1913 Balkan Savaşları sonrasında Trakya'ya yapılan göçler. Medeniyet Kültürel Araştırmalar Belleteni, 4(7), 58-72. https://doi.org/10.60051/medbel.1590308
Ünalp, F. R. (2022). Trablusgarp notlarından Mustafa Kemal, Enver ve Nuri Paşalar üzerine bir inceleme. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 18(36), 639-668.
Yıldırım, K. (2012). Balkan Savaşlarının Osmanlı'da işçi hareketleri üzerindeki etkileri. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 12(2), 213-234.
Zeyrek, S. ve Akman, H. (2014). 31 Mart İsyanı'nın Osmanlı ordusu üzerindeki etkileri. History Studies, 6(3), 383-398.
Zorlu, M. B. ve Saygılı, H. (2024). Halâskâr Zâbitân Grubu'nun müdahalesinden Bâb-ı Âli Baskını'na iktidar mücadelesi. Yedi Aralık Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3(2), 57-77.
Page updated
Google Sites
Report abuse